2.519 người vẫn mất tích, 26.000 người không thể về nhà, 790.000 kỷ vật còn vô chủ và những vùng đất chết chưa thể hồi sinh

15 năm sau thảm họa kinh hoàng

Ngày 11/3, Nhật Bản tưởng niệm tròn 15 năm kể từ khi trận động đất mạnh 9.0 độ richter và sóng thần kinh hoàng tấn công vùng đông bắc đất nước, kéo theo cuộc khủng hoảng hạt nhân tại nhà máy Fukushima Daiichi. Thảm họa kép đã cướp đi hơn 22.000 sinh mạng và trở thành một trong những biến cố tồi tệ nhất trong lịch sử hiện đại của quốc gia này.

Đúng 14h46, thời điểm trận động đất xảy ra vào ngày 11/3/2011, người dân trên khắp Nhật Bản đã dành một phút mặc niệm để tưởng nhớ các nạn nhân.

Ba thảm họa liên tiếp gồm động đất, sóng thần và sự cố tan chảy lõi lò phản ứng tại nhà máy Fukushima Daiichi được xem là tai nạn hạt nhân nghiêm trọng nhất thế giới kể từ sau thảm họa Chernobyl năm 1986. Công ty vận hành nhà máy vẫn đang nỗ lực tháo dỡ các cơ sở bị hư hại, với mục tiêu hoàn tất vào năm 2051.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã tham dự lễ tưởng niệm do tỉnh Fukushima tổ chức, gửi lời chia buồn tới các gia đình nạn nhân và nhấn mạnh sự cần thiết của việc tiếp tục công cuộc phục hồi cũng như tăng cường phòng chống thiên tai. Chính phủ trung ương đã ngừng tổ chức lễ tưởng niệm cấp quốc gia tại Tokyo từ năm 2022.

Bà cho biết chính phủ sẽ nỗ lực giải quyết các vấn đề còn tồn đọng trong công cuộc tái thiết trong vòng 5 năm tới, khi giai đoạn “tái thiết và phục hồi lần thứ ba” dự kiến bắt đầu từ tháng 4 năm nay.

“Chúng ta sẽ không bao giờ để những bài học quý giá phải đánh đổi bằng sinh mạng của rất nhiều người bị lãng quên và sẽ truyền lại cho các thế hệ tương lai,” bà nói.

“Tôi chưa bao giờ quên ngày hôm đó”

Ngay từ sáng sớm, nhiều gia đình nạn nhân đã đến khu di tích của Trường tiểu học Okawa tại thành phố Ishinomaki, tỉnh Miyagi. Nơi đây từng chứng kiến 84 học sinh và giáo viên thiệt mạng khi sóng thần ập tới.

Ông Takahiro Shito, 61 tuổi, người đang nỗ lực vận động bảo tồn ngôi trường như một đài tưởng niệm, cho biết việc lưu giữ ký ức về thảm họa là trách nhiệm của những người ở lại. Con gái ông, Chisato, khi đó mới 11 tuổi, đã thiệt mạng trong thảm họa.

“Việc truyền lại ký ức trong nhiều thập kỷ tới có thể cứu sống nhiều người bằng cách giảm thiểu rủi ro thiên tai. Đó là nghĩa vụ của tôi với tư cách một người cha,” ông nói.

Tại thành phố Natori, tỉnh Miyagi, bà Mieko Kato, 75 tuổi, đến viếng một đài tưởng niệm sau khi mất chồng và hai người thân trong thảm họa.

“Tôi chưa bao giờ quên ngày hôm đó, nhưng tôi phải tiếp tục sống. Mong ba người hãy dõi theo tôi,” bà thì thầm cầu nguyện.

Ở thị trấn Otsuchi thuộc tỉnh Iwate, nơi gần 1.300 người – tương đương khoảng 10% dân số – thiệt mạng trong thảm họa, người dân đã tập trung tại khu tưởng niệm Chinkon no Mori Aeru để dâng hoa.

Ông Kazuo Hashimoto, 74 tuổi, bật khóc khi chạm vào tên một người bạn mất tích được khắc trên bia tưởng niệm. “Đã 15 năm rồi. Xin hãy để chúng tôi sớm tìm thấy anh,” ông nói.

Cùng ngày, nhiều cuộc diễn tập sơ tán cũng được tổ chức. Tại thành phố Miyako, tỉnh Iwate, còi báo động vang lên từ 6h sáng khi người dân tham gia diễn tập phòng chống thiên tai.

Ai Segawa, sinh viên 22 tuổi tham gia sự kiện, cho biết nhiều học sinh hiện nay thậm chí không còn ký ức về thảm họa. “15 năm sau, học sinh tiểu học và trung học cơ sở không còn nhớ ngày đó. Vì vậy việc truyền lại những trải nghiệm và bài học là vô cùng quan trọng,” cô nói.

15.901 người thiệt mạng, 2.519 người mất tích, 26.000 người vẫn chưa thể về nhà

Theo Cơ quan Cảnh sát Quốc gia Nhật Bản, tính đến cuối tháng 2 năm nay, số người thiệt mạng trực tiếp do thảm họa là 15.901 người, trong khi 2.519 người vẫn mất tích, chủ yếu ở ba tỉnh Miyagi, Fukushima và Iwate.

Các lực lượng chức năng vẫn tiếp tục tìm kiếm hài cốt nạn nhân, dù công việc ngày càng khó khăn do địa hình thay đổi theo thời gian và nhiều thi thể bị hư hại nặng.

Một số nạn nhân được tìm thấy ở những nơi rất xa nhưng không thể xác định danh tính, trong khi nhiều người thân của họ đã qua đời trước khi kịp tìm thấy người thân.

Tại bãi biển ở thị trấn Yamada, tỉnh Iwate, khoảng 15 cảnh sát vẫn kiên trì dùng cào để tìm kiếm dấu vết của những người còn mất tích.

Cuộc tìm kiếm được tiếp thêm động lực sau khi xương cốt phát hiện ở Minamisanriku, tỉnh Miyagi, được xác định là của bé gái 6 tuổi Natsuse Yamane và trao lại cho gia đình vào tháng 10 năm ngoái.

Trong nhóm tìm kiếm có nữ cảnh sát 19 tuổi Kohaku Kotaki. Cô cho biết câu chuyện nhận dạng bé gái khiến cô xúc động và quyết tâm tiếp tục công việc.

Ngoài các nạn nhân trực tiếp, tính đến cuối năm 2025, có 3.810 người được ghi nhận tử vong do các nguyên nhân liên quan đến thảm họa, như bệnh tật hoặc căng thẳng kéo dài sau khi phải sơ tán.

Khoảng 26.000 người vẫn đang sống xa quê nhà do hậu quả của thảm họa, theo Cơ quan Tái thiết Nhật Bản.

Sau khi lệnh sơ tán được dỡ bỏ tại một số khu vực ở tỉnh Fukushima, khoảng 3.799 người thuộc 2.700 hộ gia đình đã chuyển đến sinh sống tại đây, dù khu vực vẫn đối mặt với tình trạng thiếu nhà ở.

Trong khi đó, Công ty Điện lực Tokyo (TEPCO) vẫn gặp nhiều khó khăn trong kế hoạch tháo dỡ nhà máy Fukushima Daiichi.

Kế hoạch thu hồi nhiên liệu nóng chảy từng dự kiến bắt đầu từ đầu thập niên 2030 nhưng đã phải lùi đến năm tài khóa 2037 hoặc muộn hơn. Đến nay, TEPCO mới thu hồi được các mẫu vụn nhiên liệu với tổng khối lượng chưa đến 1 gram từ lò phản ứng số 2.

Ước tính khoảng 880 tấn nhiên liệu nóng chảy vẫn còn nằm trong ba lò phản ứng bị sự cố.

Thị trấn Futaba, nơi đặt nhà máy điện hạt nhân, từng không thể sinh sống trong hơn 11 năm do nhiễm xạ. Đến nay, nhiều khu vực vẫn bị hạn chế tiếp cận.

“Công tác khử nhiễm vẫn chưa hoàn tất và người dân chưa quay trở lại. Tôi mong chính phủ trung ương và chính quyền địa phương quan tâm hơn đến các khu vực bị ảnh hưởng,” ông Isuke Takakura, 70 tuổi, cho biết.

790.000 kỷ vật vẫn chưa có người đến nhận

Không chỉ những con số và công trình tái thiết, dấu vết của thảm họa vẫn còn hiện diện trong hàng trăm nghìn kỷ vật được tìm thấy sau trận sóng thần.

Khoảng 790.000 món đồ cá nhân vẫn đang được lưu giữ tại ba tỉnh Iwate, Miyagi và Fukushima với hy vọng một ngày nào đó chủ nhân hoặc gia đình họ sẽ đến nhận lại.

Các chính quyền địa phương vẫn bảo quản ảnh, giấy tờ và nhiều vật dụng khác dù pháp luật không yêu cầu phải làm như vậy.

Một khảo sát của Kyodo News tại 37 thành phố và thị trấn ở ba tỉnh chịu ảnh hưởng nặng nề nhất cho thấy 29 địa phương đã quyết định tiếp tục lưu giữ các vật dụng bị thất lạc sau thảm họa.

Các món đồ rất đa dạng, từ giấy chứng nhận, cúp thưởng, máy ảnh, thú bông cho đến bài vị thờ cúng.

Tính đến nay, ít nhất 2,37 triệu vật dụng đã được trao trả lại cho chủ nhân thông qua các sự kiện kết nối và nhiều hình thức khác.

Trong số 15 địa phương vẫn còn lưu giữ kỷ vật, 9 nơi – bao gồm thành phố Rikuzentakata ở tỉnh Iwate và thị trấn Yamamoto ở tỉnh Miyagi – cho biết họ vẫn bảo quản toàn bộ số đồ, tổng cộng hơn 740.000 món.

Sáu địa phương khác chỉ giữ lại một phần, chủ yếu là ảnh, với khoảng 50.000 món.

Chính quyền thành phố Miyako (tỉnh Iwate) cho biết lý do họ tiếp tục lưu giữ các vật dụng là vì “vẫn còn người đến tìm chúng”, và hiện chưa có kế hoạch dừng việc này.

Ảnh: Kyodo News

Tại Trung tâm Lưu trữ Sanriku về Phòng chống Thảm họa ở Rikuzentakata, khách tham quan có thể đọc một cuốn sổ dày ghi lại lời cảm ơn của những người đã tìm lại được kỷ vật. Cuốn sổ cũng có những dòng tâm sự của những người vẫn chưa thể đối diện với ký ức đau buồn sau 15 năm.

“Rất khó đặt ra thời hạn cho cảm xúc của con người,” bà Mari Akiyama, người đứng đầu trung tâm, cho biết.

Nhiều vật dụng được cảnh sát, lực lượng phòng vệ và người dân tìm thấy trong đống đổ nát. Một số được đặt dưới những ngôi nhà sập hoặc công trình bị hư hại để tránh thời tiết và hạn chế hư hỏng thêm.

Đến nay, khoảng 70 đến 80% số vật dụng tại trung tâm đã được trả lại, nhưng vẫn còn khoảng 68.000 bức ảnh và 2.400 món đồ chưa có người nhận.

Nhân viên trung tâm vẫn tiếp tục tìm kiếm chủ nhân bằng cách thu thập thông tin từ du khách, xác định địa điểm chụp ảnh hoặc nhận diện những người xuất hiện trong đó.

“Dù là vật gì, nó cũng có thể mang ý nghĩa rất lớn với ai đó. Mỗi người đều có thời điểm riêng để sẵn sàng nhận lại những kỷ vật của mình,” bà Akiyama nói.

Tuy nhiên, không phải địa phương nào cũng có thể tiếp tục việc lưu trữ.

Khảo sát của Kyodo News cho thấy 14 địa phương đã phải tiêu hủy các vật dụng do xuống cấp theo thời gian, số người đến nhận giảm dần và chi phí bảo quản ngày càng cao.

Một số kỷ vật đã bị xử lý vào tháng 3/2021, đúng dịp kỷ niệm 10 năm thảm họa, trong khi 8 địa phương cho biết họ chưa từng lưu giữ các vật dụng bị thất lạc ngay từ đầu.

Nguồn: Nippon, TheJapan Times, The Mainichi