80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên: Những giá trị vượt thời gian

80 năm trước, ngày 6-1-1946 đi vào lịch sử dân tộc như một cột mốc thiêng liêng. Lần đầu tiên trong lịch sử, người dân Việt Nam từ mọi miền Tổ quốc được trực tiếp cầm lá phiếu bầu ra những đại biểu đại diện cho ý chí và nguyện vọng của mình vào Quốc hội.

Từ lá phiếu ấy, Quốc hội Việt Nam ra đời. Đây không chỉ là cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất mà còn là biểu tượng của dân chủ, của niềm tin xã hội và của văn hóa – chính trị mới.

Đây không chỉ là cuộc bầu cử đầu tiên mà còn là cuộc bầu cử thật sự tự do, dân chủ. Cuộc Tổng tuyển cử Quốc hội khóa I đã thành công tốt đẹp và đặt nền móng cho việc xây dựng chính quyền của dân, do dân và vì dân.

Cuộc bầu cử thật sự tự do

Ngày 2-9-1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Chỉ sau đó một ngày, trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ vào ngày 3-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ đạo phải tập trung tổ chức cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc dân Đại hội (Quốc hội) càng sớm càng hay.

Nước Việt Nam vừa ra đời phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức, nhất là “thù trong, giặc ngoài”. Tình hình kinh tế – xã hội ở nước ta lúc bấy giờ hết sức khó khăn: Công nghiệp phá sản, nông nghiệp đình đốn, tài chính gần như kiệt quệ, hơn 2 triệu đồng bào vừa chết đói. Hơn 95% dân số mù chữ, kinh nghiệm quản lý đất nước chưa có… Khi ấy, chưa có bất cứ một quốc gia nào trên thế giới công nhận Việt Nam.

Bối cảnh đất nước khi ấy sau này đã được lịch sử gọi là “ngàn cân treo sợi tóc”. Để củng cố và xây dựng chính quyền cách mạng vững mạnh, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã ra Sắc lệnh số 14-SL về cuộc Tổng tuyển cử để bầu Quốc hội.

Sắc lệnh số 14 quy định rõ trong thời hạn hai tháng kể từ ngày ký sẽ mở cuộc Tổng tuyển cử để bầu Quốc dân đại hội. Theo đó, tất cả công dân Việt Nam, cả trai và gái từ 18 tuổi trở lên đều có quyền tuyển cử và ứng cử, trừ những người đã bị tước mất công quyền và những người trí óc không bình thường.

Sắc lệnh cũng ấn định số đại biểu của Quốc dân đại hội, quy định về quyền ấn định Hiến pháp cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sắc lệnh cũng quy định thành lập một Ủy ban để dự thảo thể lệ cuộc Tổng tuyển cử và dự thảo một bản Hiến pháp đệ trình Quốc hội với một Ủy ban khởi thảo Hiến pháp bảy người.

Ngày 6-1-1946, cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên đã diễn ra trong cả nước. Ở Nam Bộ, nhiều nơi người dân đi bầu dưới họng súng của quân thù. Trong bối cảnh “nước sôi, lửa bỏng” như vậy nhưng tỉ lệ cử tri đi bỏ phiếu rất cao, lên tới 89%. Đây là một cuộc bầu cử thật đặc biệt bởi số người ứng cử so với số đại biểu được bầu rất cao.

Chẳng hạn, Hà Nội chỉ được bầu sáu đại biểu nhưng có tới 74 ứng cử viên. Tỉnh Hưng Yên có 40 ứng cử viên, các tỉnh miền núi xa xôi cũng có ít nhất 20 ứng cử viên. Đa số các đại biểu Quốc hội được bầu đều là những nhân vật nổi tiếng, những nhân sĩ, trí thức thời bấy giờ.

Mặc dù khi ấy trên 95% người dân Việt Nam mù chữ, song trước vận hội mới của đất nước, người dân đã thể hiện quyền và nghĩa vụ của mình với một tinh thần nhiệt tình, hồ hởi và đầy trách nhiệm.

Cả nước đã bầu được 333 đại biểu, tiêu biểu cho khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Danh sách gồm đại biểu nữ, đại biểu dân tộc thiểu số, công nhân, nông dân, chiến sĩ cách mạng, người không đảng phái, đại biểu thuộc mặt trận Việt Minh, Đảng Dân chủ Việt Nam, đại biểu là người của Đảng Xã hội Việt Nam.

Hoàn thiện quá trình xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân

Ngày 2-3-1946, kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa I đã chính thức khai mạc. Đây là kỳ họp đặc biệt bởi chỉ diễn ra trong 4 tiếng đồng hồ nhưng đã quyết định rất nhiều nội dung cực kỳ quan trọng của đất nước.

Đúng 9 giờ, Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thành viên Chính phủ liên hiệp lâm thời bước lên diễn đàn. Nhân danh Chính phủ liên hiệp lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh khai mạc toàn quốc đại biểu đại hội, kỳ họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Tổng tuyển cử bầu ra.

Thay mặt Chính phủ liên hiệp lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh báo cáo và nêu rõ ý nghĩa thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử ngày 6-1-1946.

Người đề nghị với Quốc hội mở rộng đại biểu ra thêm 70 người nữa cho Việt Quốc và Việt Cách, sau đó các đại biểu ấy được mời vào hội trường. Quốc hội đã thống nhất với đề xuất này. Đây là một quyết định lớn, thể hiện tư duy đặt đại đoàn kết toàn dân tộc lên trên mọi khác biệt chính trị. Quốc hội thực sự trở thành nơi hội tụ ý chí chung của quốc gia, dân tộc.

Tại kỳ họp này, Chính phủ Liên hiệp Việt Nam lâm thời được thành lập ngày 1-1-1946 đã tuyên bố tự giải tán để Quốc hội bầu Chính phủ mới. Kỳ họp cũng đã thảo luận dân chủ và thông qua nội dung thành lập Ban Thường trực để thay mặt Quốc hội với 15 ủy viên chính thức và ba ủy viên dự khuyết.

Cuối cùng, Quốc hội đã thảo luận nhiệm vụ và bầu Ban dự thảo Hiến pháp. Nhiệm vụ của ban là dự thảo bản Hiến pháp để phiên họp sau đem trình cho Ban Thường trực, để Ban Thường trực trình Quốc hội. Ban Sửa đổi Hiến pháp có trách nhiệm nghiên cứu cả Quốc kỳ và Quốc ca.

Chỉ 4 giờ đồng hồ nhưng đây là kỳ họp lịch sử diễn ra ngắn nhất trong tình hình khẩn trương của cuộc kháng chiến. Thắng lợi quan trọng nhất là Quốc hội đã thành lập được Chính phủ liên hiệp kháng chiến và một số cơ quan quan trọng khác như Ban Thường trực Quốc hội, cố vấn đoàn, Kháng chiến ủy viên hội.

Quốc hội khóa I với việc thành lập Chính phủ Liên hiệp kháng chiến Việt Nam – Chính phủ hợp pháp do dân bầu là một thành quả vĩ đại của cách mạng Việt Nam. Đây là bước tiến ghi dấu ấn về sự phát triển và hoàn thiện quá trình xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Quốc hội còn tạo ra tính chính danh đầy đủ cho Nhà nước Việt Nam mới trên cả phương diện đối nội và đối ngoại.

Đây cũng là một bước hoàn thiện và củng cố bộ máy nhà nước ở Trung ương, bảo đảm cho Chính phủ đủ uy tín, hiệu lực để tổ chức nhân dân kháng chiến, kiến quốc. Qua đó thực hiện mọi chức năng, nhiệm vụ đối nội và đối ngoại nhằm củng cố chính quyền cách mạng, chuẩn bị lực lượng để kháng chiến bảo vệ Tổ quốc.

Quốc hội khóa I dù diễn ra trong bối cảnh đất nước rất nhiều khó khăn, song từ khâu tổ chức bầu cử đến việc triệu tập kỳ họp, tổ chức chính phủ đều được tiến hành rất bài bản, khoa học.

Đây là khóa Quốc hội kéo dài 16 năm, từ năm 1946 đến tháng 5-1960. Kỳ họp thứ 2 của Quốc hội khóa I đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên vào ngày 9-11-1946 với nhiều nội dung tiến bộ vượt thời đại.

Chất vấn và trả lời chất vấn trước Quốc hội gần đây đã trở thành quen thuộc với cử tri cả nước. Điều đặc biệt là ngay tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa I đã có hoạt động này.

Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa I khai mạc ngày 23-10-1946, vấn đề chất vấn đã được đặt ra sôi nổi, quyết liệt, thẳng thắn. Trên 80 câu hỏi chất vấn đã được các đại biểu Quốc hội nêu ra trên tinh thần dân chủ, cởi mở và minh bạch.

Những giá trị, bài học mà cuộc bầu cử Quốc hội khóa I để lại vẫn còn nguyên vẹn, nhất là trong bối cảnh nước ta đang chuẩn bị các điều kiện cần thiết để tiến hành bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp tới đây.

Nhân dân là chủ thể của quyền lực, Quốc hội là nơi kết tinh trí tuệ

80 năm qua, Quốc hội Việt Nam đã không ngừng trưởng thành cùng với sự phát triển của đất nước. Quốc hội ngày nay đã khẳng định vai trò trung tâm trong hệ thống quyền lực nhà nước, hoàn thiện pháp luật, tăng cường giám sát, quyết định những vấn đề lớn về kinh tế – xã hội, quốc phòng – an ninh, ngân sách và tổ chức bộ máy.

Kỷ niệm 80 năm Tổng tuyển cử đầu tiên không chỉ để nhắc lại một sự kiện lịch sử, mà còn để gợi mở cách làm thế nào để Quốc hội tiếp tục xứng đáng là nơi quyền lực nhân dân được thể chế hóa một cách thực chất. Câu trả lời nằm ở chất lượng của từng đạo luật, ở hiệu lực của hoạt động giám sát, ở khả năng cụ thể hóa các chính sách phản ánh trung thực ý chí, nguyện vọng của cử tri…

Hơn nữa, cần xây dựng một nền văn hóa nghị trường hiện đại. Mỗi đại biểu đều có năng lực đối thoại, tranh luận dựa trên bằng chứng, tôn trọng sự khác biệt quan điểm và hướng tới đồng thuận xã hội trên cơ sở lợi ích chung của quốc gia.

Từ lá phiếu đầu tiên năm 1946 đến nay, chúng ta đã đi một chặng đường dài đầy tự hào. Chặng đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức phải vượt qua, nhiều quyết sách phải được cân nhắc thận trọng và khoa học.

Nhìn lại chặng đường 80 năm đã qua, chúng ta càng thấm thía rằng khi nhân dân thực sự là chủ thể của quyền lực, khi Quốc hội thực sự là nơi kết tinh trí tuệ và trách nhiệm quốc gia thì đất nước có nền tảng vững chắc để phát triển bền vững, nhân văn và trường tồn.