Xạ phẫu định vị là gì?

Trả lời:

Xạ phẫu định vị (Stereotactic Radiosurgery – SRS) là kỹ thuật xạ trị hiện đại, sử dụng các chùm tia bức xạ năng lượng cao và hội tụ tập trung vào tổn thương để tiêu diệt tế bào bất thường, tạo ra tác động sinh học cho hiệu quả gần như phẫu thuật. Khác với phẫu thuật truyền thống, xạ phẫu không hoặc ít xâm lấn, không cần rạch mổ, người bệnh không cần gây mê toàn thân hay phải mở nắp sọ nếu khối u nằm trong não bộ.

Xạ phẫu định vị sử dụng hệ thống định vị lập thể kết hợp với hình ảnh cắt lớp vi tính (CT), cộng hưởng từ (MRI) để xác định chính xác vị trí cũng như ranh giới khối u. Xạ phẫu sử dụng hàng trăm chùm tia photon chiếu tới từ các góc khác nhau.

Các chùm tia riêng lẻ đi qua mô lành tính theo nhiều hướng khác nhau, giảm ảnh hưởng mô lành. Chùm tia hội tụ tại đúng vị trí khối u tạo ra liều bức xạ lớn, có khả năng phá hủy DNA của tế bào ung thư khiến chúng mất khả năng tự sửa chữa, không còn phân chia được, dần chết đi và bị đào thải tự nhiên ra khỏi cơ thể.

Bác sĩ thường chỉ định xạ phẫu định vị cho các trường hợp có khối u nằm sâu trong não, tại vị trí hiểm yếu mà dao mổ truyền thống khó tiếp cận hoặc nằm quá gần các cấu trúc quan trọng như dây thần kinh thị giác và thân não.

Khác với xạ trị thông thường kéo dài liên tục hàng chục buổi, đa số trường hợp xạ phẫu chỉ cần thực hiện một đến vài buổi, có thể kéo dài 5 buổi với xạ phẫu phân liều. Với khối u não như của bác, quy trình xạ phẫu thường tuân thủ các bước sau:

Khám và chỉ định điều trị: Sau khi hội chẩn đa chuyên khoa để đưa ra phác đồ điều trị tối ưu, bác sĩ khoa Xạ trị trực tiếp khám, đánh giá, chỉ định phương pháp điều trị cho người bệnh.

Làm dụng cụ cố định: Để chùm tia đạt độ chính xác, người bệnh cần đảm bảo vị trí bất động cố định trên bàn xạ trị. Các kỹ thuật viên xạ trị chế tạo một mặt nạ cố định đầu dành riêng cho người bệnh từ nhựa dẻo.

Chụp CT mô phỏng: Người bệnh được chụp CT trong tư thế bất động, cố định bằng mặt nạ đã chế tạo. Hình ảnh thu được đưa vào hệ thống máy tính để mô phỏng.

Lập kế hoạch xạ trị: Bác sĩ khoa Xạ trị xác định thể tích khối u đích, các cơ quan nguy cơ (thị thần kinh, thân não, tủy sống…) trên hình ảnh CT mô phỏng và MRI, PET/CT… Kỹ sư Vật lý y khoa tính toán đường đi và liều xạ trị để đảm bảo liều cao hội tụ trúng khối u, mô lành chỉ phải nhận liều tối thiểu. Kế hoạch này được kiểm tra cẩn thận trước buổi điều trị thật.

Xạ phẫu: Người bệnh nằm trên bàn máy xạ trị, được cố định chắc chắn bằng mặt nạ giống trên bàn CT mô phỏng. Hệ thống máy phát tia xạ theo kế hoạch lập trước đó, thời gian điều trị từ 30 phút đến vài giờ, tùy kích thước, số lượng tổn thương. Suốt quá trình, người bệnh tỉnh táo, không cần gây mê toàn thân.

Sau khi điều trị hoàn tất, người bệnh có thể ra về trong ngày hoặc nằm viện theo dõi ngắn nếu cần thiết. Bác sĩ hẹn lịch tái khám định kỳ sau 1-2 tháng, xét nghiệm đánh giá đáp ứng khối u trong trường hợp cần thiết. Với xạ phẫu định vị, khối u không được loại bỏ tức thời sau điều trị như phẫu thuật, mà chịu tác dụng của tia bức xạ thu lại nhỏ dần trong vài tháng hoặc vài năm.

Bác có khối u não, được tư vấn phác đồ xạ phẫu định vị nhưng bệnh viện chưa có điều kiện trang bị máy, nên chuyển tới bệnh viện có khoa ung bướu, kỹ thuật cao để được khám, tư vấn thêm, điều trị chuyên sâu.

ThS.BS Vương Ngọc Dương
Phó khoa Xạ trị
Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội