Tự lực, tự cường để tăng vị thế xuất khẩu cho doanh nghiệp nội

Lợi thế khu vực FDI ngày càng lớn

Năm 2025, xuất nhập khẩu của VN lập kỷ lục trên 930 tỉ USD, tăng hơn 18% so năm trước – đánh dấu thương mại VN bước lên nấc thang mới, mở rộng quy mô và độ mở của nền kinh tế ngày càng sâu rộng. Trong đó, xuất khẩu đạt trên 475 tỉ USD, tăng 17% so với năm trước. Thặng dư thương mại cả nước ước đạt hơn 20 tỉ USD, đây cũng là mức xuất siêu được duy trì trong 3 năm liên tiếp.

Theo Cục Hải quan, trong giai đoạn 2015 – 2024, tổng giá trị xuất nhập khẩu hàng hóa của VN đạt 5.520 tỉ USD. Nếu như năm 2015, giá trị xuất nhập khẩu mới ở mức khoảng 328 tỉ USD thì đến năm 2024 đã tăng lên 786 tỉ USD – gấp 2,4 lần, tương ứng tăng khoảng 458 tỉ USD so với 10 năm trước.

Với con số này, VN hiện đã gia nhập nhóm 25 nền kinh tế có giá trị xuất nhập khẩu lớn của thế giới, theo Tổ chức Thương mại thế giới (WTO). Cụ thể, VN xếp thứ 21 về xuất khẩu và thứ 20 về nhập khẩu trên toàn cầu, tăng 11 bậc về xuất khẩu và 12 bậc về nhập khẩu so với thứ hạng của 10 năm trước. Tuy vậy, điều đáng lưu ý là trong cơ cấu xuất khẩu, khu vực kinh tế trong nước năm qua giảm hơn 6%, chiếm 22,7% tổng kim ngạch; khu vực doanh nghiệp (DN) đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm tới 77,3%, tăng hơn 26%. Như vậy, tính ra cứ xuất khẩu thu về 4 đồng thì hơn 3 đồng rơi vào túi nhà đầu tư ngoại. Trong thực tế, thặng dư thương mại chủ yếu đến từ khối FDI với hơn 48 tỉ USD, còn DN trong nước lại thâm hụt thương mại hơn 27 tỉ USD.

GS-TS Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh doanh (ĐH Kinh tế TP.HCM), phân tích: Chỉ riêng Samsung và các DN Hàn Quốc đã có kim ngạch xuất khẩu chiếm khoảng 33% tổng xuất khẩu của VN. Nếu tính luôn các DN Trung Quốc đại lục và Đài Loan thì tỷ lệ này lên tới 50%. Giá trị mà DN Việt thực sự mang lại chỉ mới đạt gần 30%. “Xuất khẩu là một trong trụ cột quan trọng của nền kinh tế, nếu không có chiến lược thay đổi về cơ cấu xuất khẩu, kinh tế VN khó có sự bứt phá trong kỷ nguyên mới”, GS-TS Võ Xuân Vinh nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, PGS-TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và kinh tế quốc tế (ĐH Kinh tế quốc dân), dẫn chứng: Kim ngạch xuất khẩu khu vực DN FDI trong nhiều năm chiếm xấp xỉ 70 – 72%, đã là con số quá lớn. Năm qua, vọt lên hơn 77%, điều này cho thấy lợi thế của khu vực ngoại ngày càng tốt hơn trong khi khu vực nội địa đang teo tóp dần và đáng lo ngại. Thế mạnh vượt trội của khối DN FDI so với DN trong nước gồm công nghệ tiên tiến, có thị trường, có thương hiệu tốt và có sự hợp tác, kết nối chuỗi giá trị gia tăng tốt.

“Đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) thấp đẩy chúng ta vào thế tụt hậu so với mặt bằng phát triển công nghệ thế giới, rơi vào 2 bẫy lớn. Đó là bẫy gia công, không làm được việc khó, phổ biến khâu đóng gói, lắp ráp đơn giản và vận chuyển mà nay công nghệ tiên tiến đã có thể thay thế được. Bẫy thứ 2 là thương mại tự do. VN ký kết nhiều FTA đa và song phương, ưu đãi thuế quan từ đó rất lớn, song do tỷ lệ nội địa hóa thấp, phụ thuộc nguyên vật liệu nhập khẩu… nên việc tận dụng cơ hội từ FTA đối với DN trong nước thấp, chưa đạt kỳ vọng, chỉ khoảng 30%, trong khi khu vực nước ngoài tận dụng được gần 70%”, PGS-TS Lạng nhấn mạnh.

Cần tăng tốc để có thêm “kỳ lân”

Giải pháp cấp bách và lâu dài, theo PGS-TS Nguyễn Thường Lạng, là phải đẩy mạnh phát triển đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực cao; phải làm chủ công nghệ chất lượng, làm chủ nguồn nhân lực để phát triển các ngành công nghệ cốt lõi, bán dẫn, chip. Trong đó, phải đẩy mạnh đầu tư đào tạo nguồn nhân lực cho AI, chip, bán dẫn, tăng ngân sách đầu tư vào R&D, công nghệ cốt lõi…

Chuyên gia này phân tích: Trong thời gian tới, với Nghị quyết 79 về phát triển kinh tế nhà nước, cùng với Nghị quyết 68 về kinh tế tư nhân, hy vọng DN nhà nước cùng với DN tư nhân đầu ngành có sự bổ trợ, tăng tốc quyết liệt hơn trong phát triển khoa học công nghệ, đặc biệt trong các lĩnh vực cơ khí, nguyên phụ liệu, công nghệ cao, phụ trợ… “Vai trò của các DN tư nhân như CMC, FPT, VinFast… là rất quan trọng”, PGS-TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh.

Theo GS-TS Võ Xuân Vinh, để xây dựng và phát triển nền kinh tế tự lực tự cường, cần gia tăng nội lực cho DN trong nước, qua đó tăng dần tỷ trọng xuất nhập khẩu trong tổng thương mại. Hiện tại, chúng ta có thế mạnh ở nhóm ngành nông lâm thủy sản, dầu thô, may mặc. Chính nhóm ngành nông lâm thủy sản mang về giá trị xuất siêu khoảng 19 tỉ USD. Thế nên, việc đầu tiên là cần gia tăng nội lực cho những nhóm này để phát triển nhanh và bền vững trong thời gian tới. Tăng cường hỗ trợ quản trị, đầu tư khoa học công nghệ trong khâu sản xuất để gia tăng giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường xuất khẩu. Ngoài thị trường truyền thống, DN cần đẩy mạnh hình thức thương mại điện tử, bởi đây cũng là xu hướng thương mại toàn cầu, giúp rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế.

“Các DN VN thời gian tới cần đẩy mạnh khâu thương mại điện tử. Bên cạnh đó, trong lĩnh vực chế tạo, VN đang có VinGroup – đầu tư mạnh vào xe điện và các lĩnh vực công nghệ cao. Có thể xem VinGroup như một “con kỳ lân” mới ra đời, cần được nuôi dưỡng, đầu tư để phát triển lớn mạnh như Samsung hay Apple. Nền kinh tế nước nhà cũng đang cần thêm nhiều con kỳ lân mang quốc tịch VN dẫn đầu các ngành quan trọng. Mà để đạt được như vậy, các quyết sách đã bao phủ rất đầy đủ, vấn đề cấp bách là phải đưa bằng được nghị quyết vào thực tế, vào hơi thở hằng ngày của DN”, GS Vinh nói.

“VN có nhiều DN nhà nước mạnh nhưng hầu hết chỉ lớn mạnh tại thị trường nội địa, chưa vươn ra được khu vực. Ví dụ, VN có Petrovietnam, Malaysia có Petronas. Hai DN này được “sinh ra và lớn lên” trong hoàn cảnh khá tương đồng. Tuy vậy, Petrovietnam chưa thực sự vươn mình khỏi nội địa, trong khi Petronas đã trở thành tập đoàn lớn có sức ảnh hưởng không chỉ khu vực mà cả châu lục và thế giới với sự có mặt tại hơn 100 quốc gia”, GS-TS Võ Xuân Vinh phân tích và khuyến nghị: “Điều mà DN VN nói chung đang thiếu chính là tầm nhìn toàn cầu. Có tầm nhìn rộng mới hoạch định mục tiêu chiến lược và kế hoạch hành động. VN muốn vươn mình thành một nước giàu thì cần phải có những DN kỳ lân có khát vọng vươn mình thành DN có tư duy chiến lược toàn cầu. Muốn vậy, Nhà nước cần đầu tư vào chiến lược thay đổi tư duy, đào tạo nguồn nhân lực. Mặt khác, khi ra biển lớn chúng ta cũng phải sẵn sàng chấp nhận những rủi ro, thất bại và giải pháp ứng phó với những bất định”.