Chúng ta bấy lâu nay đang xem tranh “giả” của Van Gogh?

Bầu trời trong “Đêm đầy sao” vốn không phải màu xanh sẫm này? Những bông hoa hướng dương lộng lẫy đang dần “héo úa” thành màu nâu bùn? Đằng sau những kiệt tác trị giá hàng trăm triệu USD của Vincent van Gogh là một cuộc khủng hoảng hóa học âm thầm, khiến chúng ta có thể đang chiêm ngưỡng những phiên bản hoàn toàn khác so với những gì danh họa đã vẽ.

Vincent van Gogh, thiên tài hội họa hậu ấn tượng, nổi tiếng với việc sử dụng những màu sắc rực rỡ, đối chọi gay gắt để biểu đạt cảm xúc mãnh liệt. Thế nhưng, một sự thật nghiệt ngã đang được các nhà khoa học và bảo tồn nghệ thuật phơi bày: Những bức họa chúng ta thấy trong các bảo tàng lớn như MoMA hay Van Gogh Museum ngày nay đã bị biến đổi trầm trọng. Theo một nghĩa nào đó, chúng ta đang xem những bức tranh “giả” do thời gian và hóa học nhào nặn nên.

Thủ phạm mang tên “Vàng Chrome” và sự phản bội của hóa học

Để hiểu tại sao tranh của Van Gogh lại “biến hình”, chúng ta cần quay ngược thời gian về thế kỷ 19. Vào thời điểm đó, cuộc cách mạng công nghiệp đã mang đến cho các họa sĩ những loại sắc tố (pigment) nhân tạo mới, rẻ tiền và rực rỡ hơn bao giờ hết. Van Gogh, một nghệ sĩ luôn túng quẫn về tài chính nhưng lại khao khát sự rực rỡ, đã say mê sử dụng chúng.

Loại màu yêu thích nhất của ông là vàng Chrome (Chrome Yellow). Đây là loại màu giúp tạo nên những cánh đồng lúa mì vàng rực hay những lọ hoa hướng dương kinh điển. Tuy nhiên, vàng Chrome chứa chì và chromate – những hợp chất hóa học cực kỳ kém bền vững dưới tác động của ánh sáng.

Các nhà khoa học tại Đại học Antwerp (Bỉ) đã sử dụng tia X siêu mạnh để soi chiếu bên dưới bề mặt tranh. Kết quả cho thấy, dưới tác động của tia UV từ ánh sáng mặt trời (và cả ánh sáng đèn điện trong bảo tàng), các ion chromium trong màu vàng Chrome đã bị khử từ trạng thái Cr ⁶ xuống Cr ³ . Quá trình hóa học này biến sắc vàng rực rỡ ban đầu trở thành một màu nâu xỉn, xám xịt như màu bùn. Nói cách khác, những đóa hướng dương rực lửa mà Van Gogh từng vẽ đang “héo úa” ngay trước mắt chúng ta theo đúng nghĩa đen của hóa học.

Bí ẩn màu tím biến thành màu xanh

Không chỉ có màu vàng, màu tím – biểu tượng cho sự quý phái và tâm linh trong tranh Van Gogh – cũng chịu chung số phận. Trong bức họa nổi tiếng Hoa Diên Vĩ (Irises) hay bức vẽ phòng ngủ của ông ở Arles, Van Gogh đã sử dụng màu đỏ rệp (Cochineal Lake) trộn với màu xanh biển để tạo ra màu tím lộng lẫy.

Vấn đề nằm ở chỗ, màu đỏ rệp là loại màu hữu cơ có nguồn gốc từ côn trùng, chúng cực kỳ nhạy cảm với ánh sáng. Qua hơn một thế kỷ, thành phần màu đỏ này đã hoàn toàn “bốc hơi” khỏi khung tranh do hiện tượng bạc màu (fading). Kết quả là, những bức tường phòng ngủ vốn được Van Gogh mô tả trong thư gửi em trai Theo là “màu tím rực rỡ” thì nay khán giả chỉ thấy một màu xanh nhạt nhẽo.

Chúng ta bấy lâu nay vẫn ca ngợi sự kết hợp giữa vàng và xanh trong tranh ông là đỉnh cao của sự đối lập màu sắc, nhưng sự thật là Van Gogh đã vẽ chúng với sự tương phản giữa vàng và tím – một cặp màu bổ túc mạnh mẽ hơn gấp bội. Sự biến mất của sắc tím đã làm thay đổi hoàn toàn ý đồ cảm xúc mà danh họa muốn truyền tải.

Khi màu trắng trở nên “trong suốt” và lớp sơn bị rạn nứt

Một “kẻ phản bội” khác trong bảng màu của Van Gogh là trắng chì (Lead White). Để tạo ra độ dày và những đường gồ ghề đặc trưng cho kỹ thuật vẽ đắp (impasto), Van Gogh thường sử dụng rất nhiều màu trắng. Tuy nhiên, khi trộn với một số loại dầu thực vật hoặc tiếp xúc với không khí ô nhiễm, màu trắng chì có thể chuyển sang màu xám đen hoặc trở nên trong suốt hơn theo thời gian.

Điều này tạo ra một hệ lụy nghiêm trọng: Những lớp màu vẽ chồng lên nhau vốn được che phủ bởi màu trắng nay bắt đầu “lộ” ra, tạo thành những mảng màu hỗn loạn không theo ý muốn. Cộng thêm việc Van Gogh thường vẽ rất nhanh trên những loại toan rẻ tiền, sự co giãn khác nhau giữa các lớp màu hóa học đã gây ra những vết nứt toác như những “vết sẹo” trên gương mặt kiệt tác.

Cuộc đua với thời gian: Chúng ta nên bảo tồn hay “phục dựng”?

Sự biến đổi hóa học này đặt giới bảo tồn trước một tình thế tiến thoái lưỡng nan. Liệu chúng ta nên dùng công nghệ để tô điểm lại màu sắc cho tranh về đúng nguyên bản? Câu trả lời từ đa số các chuyên gia là “Không”. Việc can thiệp trực tiếp bằng màu vẽ mới lên tay bút của một thiên tài là điều cấm kỵ.

Thay vào đó, các bảo tàng đang áp dụng giải pháp “phục dựng kỹ thuật số”. Bằng cách phân tích các hạt sắc tố còn sót lại ở những kẽ nứt sâu nhất (nơi ánh sáng chưa chạm tới), các nhà khoa học đã tái tạo lại phiên bản kỹ thuật số của các bức tranh với màu sắc nguyên bản. Khi nhìn vào những bản phục dựng này, nhiều người đã phải thốt lên kinh ngạc vì sự chói lòa và dữ dội của chúng – nó khác xa với vẻ đằm thắm, nhuốm màu thời gian mà chúng ta vẫn thấy trong bảo tàng.

Bên cạnh đó, các hệ thống chiếu sáng trong phòng trưng bày hiện nay đều được lọc tia UV khắt khe và giữ ở cường độ cực thấp để làm chậm quá trình “phân hủy” hóa học này.

Vẻ đẹp trong sự tàn phai

Dù chúng ta có thể đang xem những phiên bản đã bị “biến chất” của Van Gogh, nhưng có lẽ chính sự tàn phai ấy lại mang đến một tầng ý nghĩa mới cho tác phẩm. Sự héo úa của màu sắc giống như một lời nhắc nhở về số phận bi tráng của chính tác giả: Rực rỡ, mãnh liệt nhưng cũng đầy mong manh và dễ tổn thương.

Tuy nhiên, hiểu về hóa học nghệ thuật giúp chúng ta trân trọng hơn nỗ lực của những người đang ngày đêm giữ gìn di sản. Những bức tranh của Van Gogh không chỉ là những hình ảnh tĩnh, chúng là những thực thể sống đang già đi, và mỗi lần chúng ta nhìn ngắm chúng là một lần chúng ta đang chứng kiến những giây phút cuối cùng của màu sắc nguyên thủy trước khi chúng vĩnh viễn lùi vào bóng tối của thời gian.