‘Lỗ hổng’ nhìn từ 2 vụ bê bối cực lớn về an toàn thực phẩm

TAND TP.Hà Nội vừa tuyên án đối với các bị cáo trong 2 vụ bê bối liên quan đến an toàn thực phẩm.

Vụ thứ nhất xảy ra tại Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), khi 2 cựu cục trưởng và hàng loạt cán bộ thuộc đơn vị này nhận hối lộ hơn 100 tỉ đồng trong quá trình cấp phép các thủ tục về an toàn thực phẩm.

Vụ thứ hai xảy ra tại Công ty Z Holding, nhóm bị cáo là chủ doanh nghiệp đã sản xuất, buôn bán hàng triệu hộp sữa giả, trong đó có sữa HIUP, với tổng giá trị lên tới hơn 2.436 tỉ đồng.

Hai vụ án có nội dung, tính chất, quy mô khác nhau, song cùng cho thấy nhiều bất cập trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, từ khâu quản lý cho đến sản xuất, phân phối. Những “lỗ hổng” này đã âm ỉ trong thời gian dài, “gặm nhấm” sức khỏe người tiêu dùng và sự minh bạch của môi trường kinh doanh, đến nay đã bị phanh phui.

Quy trình thiếu minh bạch, tạo cơ chế “xin – cho”

Trong vụ Cục An toàn thực phẩm, “chủ trương” nhận hối lộ được thống nhất chỉ đạo từ lãnh đạo cục cho đến lãnh đạo phòng và chuyên viên. Doanh nghiệp muốn thủ tục thuận lợi thì buộc phải chi tiền, từ vài triệu cho đến hàng chục triệu đồng mỗi hồ sơ. Nếu không “bôi trơn”, hồ sơ sẽ bị “ngâm”, kéo dài thời gian giải quyết.

Quá trình giải quyết vụ án, hội đồng xét xử nhận thấy thể chế quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, nhất là hoạt động thẩm định, cấp giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm; thẩm định giấy xác nhận nội dung quảng cáo; thẩm định, hậu kiểm, cấp giấy chứng nhận GMP; thanh tra, kiểm tra nội bộ và kiểm soát quyền lực… còn một số hạn chế, bất cập.

Theo hội đồng xét xử, quy trình hành chính phức tạp, thiếu minh bạch trong những thủ tục trên đã tạo kẽ hở cho cơ chế “xin – cho”, phụ thuộc nhiều vào ý chí chủ quan của công chức thực thi công vụ.

Do đó, hội đồng xét xử kiến nghị nghiên cứu, ban hành các quy định nhằm tăng cường công khai, minh bạch, rõ ràng quy trình, thủ tục hành chính trong các hoạt động đã nêu. Các tiêu chí, điều kiện, trình tự, thủ tục hành chính cần được niêm yết, công bố công khai, đầy đủ, dễ tiếp cận; đẩy mạnh thực hiện hành chính công điện tử, hạn chế tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và cán bộ, công chức, phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực.

Đồng thời, cần nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và phẩm chất đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ, công chức thực thi công vụ; tăng cường công tác hậu kiểm, kiểm soát định kỳ đối với các sản phẩm do doanh nghiệp tự công bố; thường xuyên kiểm tra, giám sát nội bộ, kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình thực thi công vụ.

Sai phạm lan nhanh nhưng phát hiện còn chậm

Ở vụ sữa HIUP giả, hội đồng xét xử nhận thấy công tác quản lý chất lượng, cấp phép và hậu kiểm đối với sản phẩm là thực phẩm còn lỏng lẻo. Riêng với thực phẩm chức năng, việc kiểm nghiệm, thẩm định, giám sát chất lượng thường dựa vào hồ sơ doanh nghiệp cung cấp, trong khi cơ chế kiểm chứng độc lập, kiểm tra định kỳ chưa đủ mạnh. Điều này tạo kẽ hở để sai phạm kéo dài, chỉ bị phát hiện khi hậu quả đã lan rộng.

Một hạn chế khác là sự phối hợp, chia sẻ thông tin giữa các cơ quan chưa hiệu quả, dữ liệu phân tán, thiếu liên thông. Điều này khiến việc phát hiện vi phạm chậm, trong khi hoạt động kinh doanh có thể trải rộng từ sản xuất, phân phối đến thương mại điện tử và thanh toán qua nhiều kênh.

Cạnh đó, công tác quản lý đối với lĩnh vực quảng cáo cũng chưa chặt chẽ. Doanh nghiệp lợi dụng mạng xã hội, người có ảnh hưởng để quảng bá sản phẩm sai sự thật, thổi phồng công dụng nhưng công cụ giám sát và chế tài chưa đủ sức răn đe.

Để bịt “lỗ hổng”, hội đồng xét xử kiến nghị cơ quan có thẩm quyền hoàn thiện chính sách, pháp luật theo hướng kiểm soát chặt hơn đối với nhóm sản phẩm ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe.

Trong đó, rà soát, sửa đổi luật An toàn thực phẩm và Nghị định 15/2018 nhằm tăng việc kiểm soát với các sản phẩm là thực phẩm, nhất là nhóm thực phẩm bổ sung, thực phẩm dinh dưỡng.

Siết quy trình cấp phép đối với đơn vị kiểm định; xây dựng tiêu chuẩn rõ ràng về nhân sự, thiết bị; yêu cầu kiểm nghiệm độc lập và công khai kết quả; đồng thời tăng cường thanh tra, kiểm tra định kỳ và đột xuất để bảo đảm hoạt động kiểm nghiệm thực chất.

Đặc biệt là quy định rõ trách nhiệm pháp lý của người quảng cáo, KOLs và nền tảng mạng xã hội khi quảng bá sản phẩm liên quan sức khỏe; yêu cầu xác thực sản phẩm để hạn chế quảng cáo sai sự thật.