Bầu trời xanh Bắc Kinh và bài toán bất bình đẳng xã hội

Giữa mùa đông miền bắc Trung Quốc, khi nhiệt độ thường xuyên xuống dưới 0 độ C, không ít người dân ở vùng nông thôn quanh Bắc Kinh buộc phải sưởi ấm bằng ánh nắng mặt trời. Họ không thiếu hệ thống sưởi, mà thiếu khả năng chi trả. 

Trong khi thủ đô ghi nhận chất lượng không khí cải thiện kỷ lục và được ca ngợi là điển hình trong cuộc chiến chống ô nhiễm, cái lạnh ở các vùng ven lại phản chiếu mặt trái của nỗ lực kéo dài hơn mười năm qua.

Thành tựu đáng nể

Không thể phủ nhận rằng Bắc Kinh đã đạt được thành tựu mà nhiều đô thị lớn trên thế giới vẫn đang loay hoay tìm kiếm. Theo báo SCMP, từ mức bụi mịn PM2.5 trung bình 89,5 microgram/m³ năm 2013 – cao gấp gần 9 lần khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới, chỉ số này đã giảm xuống khoảng 27 microgram/m³ vào năm 2025, tương đương mức giảm gần 70%. 

Năm qua Bắc Kinh chỉ ghi nhận một ngày ô nhiễm nặng, mức cải thiện được giới chức gọi là minh chứng cho thắng lợi của “cuộc chiến bảo vệ bầu trời xanh”.

Thành công này đến từ một chiến dịch quy mô quốc gia, triển khai theo mô hình từ trên xuống. Trung Quốc đóng cửa hoặc di dời hàng nghìn cơ sở công nghiệp gây ô nhiễm, cắt giảm mạnh việc sử dụng than, đặc biệt trong lĩnh vực sưởi ấm và sản xuất công nghiệp nặng. Riêng Bắc Kinh đã loại bỏ khoảng 3.000 lò hơi nhỏ, giới hạn tổng mức tiêu thụ than ở mức thấp hơn 30% so với trước, đồng thời thay thế bằng khí đốt tự nhiên và năng lượng tái tạo.

Theo các nghiên cứu quốc tế, những cải thiện này mang lại lợi ích sức khỏe rõ rệt. Số ca bệnh hô hấp giảm đáng kể, tuổi thọ trung bình của người dân Trung Quốc được ước tính tăng thêm khoảng 2 năm kể từ năm 2013. 

Riêng tại Bắc Kinh, việc giảm nồng độ bụi mịn có thể giúp kéo dài tuổi thọ trung bình thêm hơn 4 năm. Trong giai đoạn 2013-2020, Trung Quốc đóng góp tới khoảng 3/4 mức giảm ô nhiễm không khí toàn cầu.

Gánh nặng bất công

Tuy nhiên trong khi người dân Bắc Kinh tận hưởng không khí trong lành hơn, tại các vùng nông thôn thuộc tỉnh Hà Bắc, nhiều gia đình đang phải đối mặt với một mùa đông lạnh giá theo đúng nghĩa đen. 

Kể từ năm 2017, Trung Quốc cấm đốt than để sưởi ấm ở phần lớn khu vực này, buộc người dân chuyển sang sử dụng khí đốt tự nhiên hoặc điện. Ban đầu, chính quyền hỗ trợ chi phí lắp đặt và trợ cấp tiền sưởi. Nhưng đến mùa đông năm nay, các khoản trợ cấp dần bị cắt giảm hoặc chấm dứt, khiến gánh nặng chi phí tăng lên.

Theo ghi nhận của báo The New York Times, nhiều hộ gia đình nông thôn ở Hà Bắc không dám bật sưởi vào ban ngày vì chi phí quá cao. Một số người phải chi tới 6.000 – 7.000 nhân dân tệ (860 – 1.000 USD) tiền sưởi mỗi mùa đông – con số tương đương gần 1/3 thu nhập khả dụng hằng năm của cư dân nông thôn trong tỉnh. Với những người cao tuổi chỉ sống bằng lương hưu vài trăm nhân dân tệ mỗi tháng, lựa chọn thường là… chịu rét.

Sự bất bình đẳng càng rõ rệt khi so sánh giữa thành thị và nông thôn. Các khu đô thị ở Hà Bắc và Bắc Kinh được hưởng hệ thống sưởi tập trung với giá rẻ hơn nhiều, trong khi người dân nông thôn phải tự mua khí đốt với mức giá cao hơn 10-20%. 

Nhà ở nông thôn lại thường thiếu lớp cách nhiệt, khiến tiêu hao năng lượng lớn hơn nhưng hiệu quả sưởi ấm thấp hơn. Việc quay lại sử dụng than hay củi bị cấm nghiêm ngặt, thậm chí từng có thời điểm người dân bị phạt hoặc tịch thu lò sưởi nếu vi phạm.

Các chuyên gia Trung Quốc và quốc tế đều chỉ ra rằng vấn đề không nằm ở mục tiêu làm sạch không khí, mà ở cách thức triển khai. Việc cắt trợ cấp quá sớm, trong khi hạ tầng năng lượng thay thế như máy bơm nhiệt hay cải tạo cách nhiệt nhà ở chưa sẵn sàng và quá đắt đỏ, đã khiến quá trình chuyển đổi trở nên thiếu bền vững. 

Đó không chỉ là vấn đề của riêng Trung Quốc mà là bài toán chung cho mọi quốc gia đang bước vào con đường chuyển đổi xanh: thành công môi trường chỉ thực sự trọn vẹn khi không ai bị bỏ lại phía sau.

Ra luật không khí sạch để chống ô nhiễm

TTO – Qua quá trình phát triển và đối mặt với vấn nạn ô nhiễm không khí, nhiều quốc gia phát triển như Anh đã ban hành luật về quản lý chất lượng không khí từ những năm 60 của thế kỷ 20.