Có nên phạt tiền thật nặng nhà đầu tư cá nhân vi phạm về giao dịch tiền số?

Thị trường tài sản mã hóa toàn cầu tăng trưởng mạnh, song song với đó là hàng loạt vụ lừa đảo ngày càng tinh vi. Do đó, việc Bộ Tài chính lấy ý kiến góp ý về dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính đối với thị trường tài sản mã hóa được xem là bước đi nhằm thu hẹp “vùng xám” về pháp lý, siết lại thị trường.

Tuy nhiên, chế tài xử phạt trong lĩnh vực tài sản mã hóa vẫn đang là vấn đề khiến các chuyên gia, nhà đầu tư băn khoăn, tranh luận sôi nổi.

Lừa đảo có thể chuyển từ chứng khoán sang cryto

Theo dự thảo mà Bộ Tài chính chủ trì soạn thảo, mức phạt tiền tối đa đối với hành vi vi phạm của tổ chức được đề xuất là 200 triệu đồng.

Nhóm hành vi vi phạm gồm: vi phạm quy định về chào bán phát hành tài sản mã hóa; vi phạm quy định về tổ chức thị trường giao dịch tài sản mã hóa; vi phạm quy định về trách nhiệm của tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa…

Góp ý đối với dự thảo Nghị định, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam cho rằng đây là mức phạt cao nhất đối với tổ chức. Tuy nhiên, thời hạn cho hình phạt bổ sung lại có thời hạn chỉ 3-6 tháng. Điều này chưa tương xứng với mức độ nghiêm trọng của hành vi, vì vậy cần cân nhắc tăng thời gian áp dụng để đảm bảo tính răn đe.

Đồng tình, TS Trần Quý, Viện trưởng Viện Phát triển kinh tế số Việt Nam nhấn mạnh, mức phạt này quá thấp và thiếu tính răn đe trong bối cảnh thực tế.

Bởi vì một dự án lừa đảo (scam) hoặc thao túng giá token có thể thu lợi hàng triệu USD, trong khi mức phạt tối đa 200 triệu đồng chỉ tương đương như một khoản “phí vi phạm” rất nhỏ.

So sánh thêm trong lĩnh vực chứng khoán (thị trường có tính chất tương đồng) với mức phạt tối đa lên tới 3 tỉ đồng hoặc 10 lần khoản thu trái pháp luật, TS Trần Quý băn khoăn: “Sự chênh lệch này tạo ra lỗ hổng để các đối tượng lừa đảo chuyển từ chứng khoán sang thị trường cryto (nơi có chế tài nhẹ hơn) để hoạt động”.

Ông Phạm Đông, nhà sáng lập cộng đồng Saigon TradeCoin, cũng cho rằng, mức phạt nói trên đối với tổ chức vi phạm là quá nhẹ nếu không có hình thức xử phạt bổ sung. Bởi việc phát hành tài sản mã hóa thường thu về hàng triệu USD nhưng chỉ xử phạt tối đa 200 triệu đồng thì tổ chức vi phạm sẽ sẵn sàng vi phạm và nộp phạt để kiếm số tiền lớn hơn nhiều.

Tịch thu tang vật, khắc phục hậu quả

Cũng vì lý do đó, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam cho rằng cần có quy định về tịch thu tang vật, phương tiện được sử dụng để vi phạm hành chính. Trong đó bao gồm tài sản mã hóa kỹ thuật số.

Vì dự thảo hiện nay thiếu hình thức tịch thu tang vật, phương tiện được sử dụng trong vi phạm hành chính, đặc biệt đối với tài sản là tài sản số.

“Khác với tài sản vật lý truyền thống, tài sản số không có hình dạng cụ thể mà được thể hiện dưới dạng mã hóa kỹ thuật số. Nên việc tịch thu tang vật cần có thêm quy định về cách thức trên nền tảng số”, ý kiến của Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam nêu.

Ngoài ra, cơ quan này còn cho rằng cần bổ sung biện pháp khắc phục hậu quả. Cụ thể, thực hiện theo hình thức buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp nếu vi phạm mang tính trục lợi đối với hành vi vi phạm.

Theo đó, đối tượng vi phạm buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được do thực hiện vi phạm hành chính, hoặc buộc nộp lại số tiền bằng trị giá tang vật, phương tiện vi phạm hành chính đã bị tiêu thụ, tẩu tán, tiêu hủy trái quy định của pháp luật.

“Đây là nền tảng pháp lý quan trọng để xử lý các vi phạm trong khâu chào bán và phát hành tài sản mã hóa, tập trung vào việc đảm bảo tính chính xác của thông tin và tuân thủ các điều kiện cơ bản của mô hình thí điểm. Vì vậy, nếu hành vi này có mang lại số lợi bất chính thì cần buộc nộp lại”.

Tương tự, Công ty Cổ phần Công nghệ số SSI cũng đề nghị xem xét bổ sung hình thức xử phạt vi phạm hành chính là “Tịch thu tang vật vi phạm hành chính, phương tiện được sử dụng để vi phạm hành chính”. Theo đó, quy định này nhằm áp dụng với các nhà đầu tư cố tình vi phạm quy định về giao dịch tài sản mã hóa khi mức phạt tiền không đủ răn đe.

Còn theo một chuyên gia về tài sản mã hóa, trong những năm gần đây, Việt Nam đã ghi nhận nhiều vụ lừa đảo liên quan đến tiền mã hóa, do đó, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật để điều chỉnh các hoạt động liên quan là yêu cầu cấp thiết.

Theo vị này, các hành vi lợi dụng tiền mã hóa để thực hiện tội phạm cần được nhận diện và xử lý nghiêm minh theo pháp luật hình sự. Ngoài ra, cần sửa đổi, bổ sung các điều luật liên quan; thêm yếu tố định tính hoặc định lượng liên quan đến tài sản mã hóa trong cấu thành tội phạm của các tội danh như lừa đảo chiếm đoạt tài sản, rửa tiền…

Trả lời các kiến nghị này, Bộ Tài chính cho biết sẽ tiếp thu, rà soát để bổ sung hình thức xử phạt tịch thu tang vật, phương tiện được sử dụng để vi phạm hành chính tại Dự thảo Nghị định.

Ngoài ra, Bộ Tài chính nói thêm, theo quy định tại khoản 3 Điều 17 Nghị quyết số 05/2025, Bộ Công an chủ trì, phối hợp với cơ quan chủ trì soạn thảo và các Bộ, ngành liên quan nghiên cứu xây dựng các quy định về hành vi vi phạm pháp luật hình sự, hình thức xử lý và mức phạt, thu hồi tài sản mã hóa trái phép trong lĩnh vực tài sản mã hóa.

Biện pháp khắc phục hậu quả đối với các tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật hình sự khi tham gia vào thị trường tài sản mã hóa nếu cần thiết. Do vậy, tại dự thảo Nghị định xử phạt hành chính chưa quy định về biện pháp thu hồi.

Tạm hoãn quy định phạt tiền nhà đầu tư cá nhân trong giai đoạn thí điểm

Dự thảo nghị định cũng nêu xử phạt nhà đầu tư cá nhân từ 10-30 triệu đồng khi giao dịch tài sản mã hóa không thông qua tổ chức cung cấp dịch vụ do Bộ Tài chính cấp phép.

Góp ý kiến về nội dung này, Bộ Công an đã đề nghị xem xét tăng mức phạt từ 10 – 30 triệu đồng lên mức từ 30 – 50 triệu đồng để đủ mức răn đe, cảnh cáo nhà đầu tư trong nước cố tình vi phạm.

Đáng chú ý, Công ty CP Công nghệ số SSI đề nghị quy định mức phạt tiền tối đa bằng với mức phạt tiền trong lĩnh vực chứng khoán (hiện quy định phạt tiền tối đa trong lĩnh vực chứng khoán là 1,5 tỉ đồng đối với cá nhân và 3 tỉ đồng đối với tổ chức).

Lý do của công ty đưa ra là xét về tính chất giao dịch, giá trị và mục đích của giao dịch thì tài sản mã hóa tương đương với chứng khoán. Hơn nữa, giao dịch tài sản mã hóa đang trong giai đoạn thí điểm, quy định xử phạt cần nghiêm khắc để hạn chế việc lợi dụng các kẽ hở của pháp luật, sự thiếu sót của các công cụ, thiết chế bảo vệ nhà đầu tự, sự thiếu hiểu biết của nhà đầu tư để trục lợi.

Với mức phạt này, theo không ít nhà đầu tư, trong bối cảnh chưa có sàn giao dịch nào được cấp phép tại Việt Nam mà xử “phạt” dễ khiến nhà đầu tư có tâm lý e ngại. Một nhà đầu tư có thâm niên giao dịch trên thị trường tài sản mã hóa cho biết, việc nhà đầu tư cần lúc này là hướng dẫn dịch chuyển khi có sàn trong nước chính thức hoạt động cũng như khuyến khích họ giao dịch trên sàn được Bộ Tài chính cấp phép.

Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Trưởng Bộ môn Thị trường tài chính, Khoa Ngân hàng (ĐH Kinh tế TP.HCM), trong giai đoạn đầu của thị trường tài sản mã hóa nên khuyến khích nhà đầu tư chuyển vào chơi ở các sàn do Bộ Tài chính cấp phép hơn là đưa ra quy định xử phạt hành chính vì đây vốn là thị trường tự do.

Đó là chưa kể có quy định nhưng cũng khó xử phạt vì cơ quan quản lý không thể xác định chủ sở hữu ví cá nhân. Ngay cả với những sàn lớn như Binance, nơi người tham gia phải cung cấp thông tin xác minh danh tính (KYC), luôn quy định về bảo mật danh tính nhà đầu tư nên không dễ gì cung cấp thông tin người tham gia cho cơ quan quản lý.

Cùng quan điểm, TS Trần Quý kiến nghị, nên tạm hoãn quy định phạt tiền nhà đầu tư cá nhân trong giai đoạn thí điểm.

Thay vào đó, áp dụng cơ chế “safe harbor”, tạm gọi là bến cảng an toàn. Cụ thể, Nhà nước chỉ bảo vệ pháp lý cho các giao dịch trên sàn cấp phép, người giao dịch ngoài sàn tự chịu mọi rủi ro (mất mát, lừa đảo) mà không được pháp luật hỗ trợ. Điều này tạo động lực tự nhiên để nhà đầu tư tìm về kênh chính thống thay vì sử dụng mệnh lệnh hành chính khó thực thi.

Ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc phân tích khối khách hàng cá nhân, Công ty chứng khoán Yuanta Việt Nam, đánh giá, việc quy định không được giao dịch trên sàn không được cấp phép và đưa ra mức phạt là hợp lý vì khi có rủi ro trong tương lai thì sẽ có pháp luật bảo vệ.

Song, ông Minh cho rằng, khi thị trường đang trong giai đoạn thí điểm và chưa rõ ràng thì nhà đầu tư cần và quan tâm hơn cả là sàn giao dịch nào được cấp phép. Khi có sàn giao dịch hợp pháp trong nước thì nhà đầu tư sẽ chuyển giao dịch của mình từ sàn nước ngoài về như thế nào. Những thông tin này nên có trước khi ban hành nghị định về xử phạt vi phạm.

Giải trình về ý kiến góp ý trong dự thảo điều này, cơ quan soạn thảo cho rằng mức phạt tiền tối đa trong xử phạt vi phạm hành chính được quy định trực tiếp tại luật Xử lý vi phạm hành chính theo từng lĩnh vực cụ thể. Đối với tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa thuộc lĩnh vực công nghiệp công nghệ số, luật này đang quy định mức phạt tiền tối đa làm cơ sở quy định tương ứng tại dự thảo Nghị định này.

Do thị trường tài sản mã hóa mới được triển khai thí điểm, qua quá trình tổng kết thi hành, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ báo cáo đề xuất các cơ quan có thẩm quyền về điều chỉnh mức phạt tiền tối đa đối với lĩnh vực công nghiệp công nghệ số làm cơ sở điều chỉnh mức phạt tiền tối đa đối với vi phạm về tài sản mã hóa phù hợp với thực tiễn.