Bắc Cực tan băng, Mỹ và châu Âu rạn nứt vì Greenland

Đảo Greenland (Ảnh: AFP).

Bắc Cực đang ấm lên với tốc độ nhanh gấp khoảng 4 lần so với phần còn lại của Trái đất, làm lộ ra các nguồn tài nguyên thiên nhiên, mở ra những tuyến vận tải tiềm năng và thúc đẩy sự gia tăng hoạt động của các cường quốc quân sự.

Những thay đổi về môi trường đã tạo ra một khu vực đầy cơ hội và cả nguy cơ xung đột. Đảo Greenland, một lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch, gần đây chịu sức ép chưa từng có trước kế hoạch của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm giành quyền kiểm soát hòn đảo hoặc qua một thỏa thuận mua lại, hoặc thậm chí bằng biện pháp quân sự.

“Điều này một phần là do băng biển tan chảy, khiến Greenland trở nên hấp dẫn hơn đối với phát triển kinh tế mà họ (chính quyền Tổng thống Trump) muốn theo đuổi ở đó”, Sherri Goodman, nghiên cứu viên cao cấp tại Atlantic Council và cựu thứ trưởng quốc phòng phụ trách an ninh môi trường, nói.

Ông Trump cho biết Mỹ cần có Greenland vì lý do an ninh quốc gia hơn là các nguồn tài nguyên thiên nhiên chưa được khai thác, bao gồm kim cương, lithium và đồng.

 Các cuộc đàm phán tuần trước giữa quan chức Mỹ và các đại diện ngoại giao của Đan Mạch, Greenland đã kết thúc trong “bất đồng căn bản”.

Tổng thống Trump cuối tuần trước công bố áp thuế đối với các quốc gia đã điều binh sĩ tới Greenland trong những ngày gần đây.

Trong khi đó, viễn cảnh Mỹ hành động quân sự chống lại một đồng minh NATO vì vấn đề Greenland có thể chấm dứt thỏa thuận quốc phòng kéo dài hàng thập niên.

Bắc Cực tan băng

Nỗ lực giành Greenland của chính quyền Tổng thống Trump là một trong những ví dụ cụ thể nhất cho thấy biến đổi khí hậu đang tác động như thế nào tới địa chính trị. Khi các khu vực cực Bắc của hành tinh tiếp tục ấm lên, những hệ quả này có thể làm thay đổi cách cộng đồng quốc tế vận hành.

“Việc Bắc Cực thoát khỏi băng biển, ít nhất theo mùa, sẽ tạo ra một chiến trường hoàn toàn mới cho cạnh tranh kinh tế và an ninh. Dù chúng ta đã biết điều đó sẽ xảy ra từ lâu, có vẻ như chúng ta đang ở một điểm bước ngoặt”, Joseph Majkut, giám đốc chương trình an ninh năng lượng và biến đổi khí hậu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nói.

Băng biển Bắc Cực thường đạt mức tối đa vào tháng 3, khi băng hình thành và lan rộng trong suốt mùa đông, trước khi bắt đầu tan chảy xuống mức thấp nhất, thường vào tháng 9.

Trong khoảng 50 năm qua, những thay đổi về độ che phủ băng biển ở Bắc Cực đã hé lộ các tuyến đường cho vận tải và thương mại, khi nhiều khu vực duy trì trạng thái không băng trong thời gian dài hơn. Có tuyến Hàng hải Phương Bắc dọc theo bờ biển Nga, và Tuyến Tây Bắc dọc miền Bắc Canada.

Các nhà phân tích lưu ý, tàu phá băng hoặc những tàu có khả năng nghiền nát lớp băng mỏng đã bắt đầu đi qua một “tuyến trung tâm” băng qua Bắc Băng Dương.

Tháng 10 năm ngoái, một tàu container của Trung Quốc đã sử dụng Tuyến Hàng hải Phương Bắc để rút ngắn hải trình khoảng 20 ngày so với hành trình thông thường qua kênh đào Suez sang châu Âu.

Nếu khu vực này không còn băng vào các mùa hè trong tương lai, điều đó có thể định hình lại thương mại toàn cầu. Thực tế ấy chỉ còn cách vài thập niên, dù các dự báo cụ thể còn phụ thuộc vào từng đánh giá và tốc độ Trái đất ấm lên nhanh đến đâu.

Một nghiên cứu năm 2021 đăng trên tạp chí Nature đã mô hình hóa các giai đoạn nước mở trong tương lai dựa trên những ngưỡng ấm lên khác nhau. Nghiên cứu cho thấy nếu Trái đất ấm lên 2°C so với mức trung bình giai đoạn 1850-1900, thời gian nước mở sẽ kéo dài thêm 63 ngày. Nếu Trái đất ấm lên 3,5°C so với mức trung bình đó, gần như toàn bộ Bắc Cực sẽ có ít nhất 3 tháng nước mở mỗi năm.