Luật Tòa án chuyên biệt (TACB) tại Trung tâm tài chính quốc tế 2025 (sau đây gọi là Luật TACB) đã được Quốc hội thông qua ngày 11-12-2025. Khác với tòa án truyền thống, cơ chế chọn luật áp dụng và thẩm quyền của TACB là hai trong những điểm khác biệt nổi bật của mô hình tòa án này.
Thẩm quyền mở rộng giải quyết nhiều điểm nghẽn
Đánh giá về thẩm quyền của TACB, ông Bùi Ai Giôn – thẩm phán TAND Khu vực 13, TP.HCM, cho rằng Luật TACB đã quy định một phạm vi thẩm quyền rộng, linh hoạt, đồng thời trao cho các bên quyền tự do lựa chọn pháp luật áp dụng, điều chưa từng có tiền lệ trong hệ thống tư pháp Việt Nam.
Cách tiếp cận này phản ánh rõ tư duy lập pháp mới: thay vì đặt tòa án vào vị trí “người bảo vệ tuyệt đối” của pháp luật quốc gia, Luật đã tái định hình TACB như một diễn đàn tài phán trung lập trong khuôn khổ pháp luật Việt Nam, thân thiện với giao dịch quốc tế, nơi các chuẩn mực pháp lý được lựa chọn và áp dụng trên cơ sở tôn trọng ý chí của các bên và thông lệ thương mại toàn cầu.
Theo ông Giôn, một trong những điểm đột phá rõ nét nhất của Luật TACB là việc mở rộng thẩm quyền xét xử theo đối tượng. Thay vì gắn thẩm quyền chủ yếu với địa giới hành chính hoặc quốc tịch của các bên, Luật xác định thẩm quyền của TACB dựa trên mối liên hệ thực chất của tranh chấp với hoạt động của Trung tâm tài chính quốc tế (IFC).
Cạnh đó, Luật trao cho TACB thẩm quyền giải quyết tranh chấp giữa các thành viên của IFC với nhau. Đây là nhóm tranh chấp cốt lõi, phản ánh đúng chức năng ban đầu của tòa án này như một thiết chế phục vụ nội bộ IFC. Các tranh chấp này thường có giá trị lớn, cấu trúc pháp lý phức tạp và liên quan trực tiếp đến các sản phẩm tài chính hiện đại, đòi hỏi đội ngũ Thẩm phán xét xử có trình độ chuyên môn cao và tư duy pháp lý quốc tế.
Theo ông Giôn, thẩm quyền của TACB được mở rộng sang tranh chấp giữa thành viên IFC với các tổ chức, cá nhân bên ngoài, với điều kiện vụ việc có liên quan đến hoạt động tại IFC. Cách thiết kế này có ý nghĩa thực tiễn, bởi lẽ trong thực tế, hoạt động tài chính hiếm khi chỉ diễn ra trong phạm vi nội bộ IFC. Các giao dịch tài chính thường có chuỗi liên kết rộng, kéo theo sự tham gia của nhiều chủ thể không trực tiếp đăng ký là thành viên IFC. Việc cho phép TACB giải quyết các tranh chấp “liên quan” giúp tránh tình trạng phân mảnh thẩm quyền và bảo đảm tính toàn diện trong giải quyết vụ việc.
Ông Giôn còn cho rằng luật ghi nhận thẩm quyền của TACB đối với các yêu cầu liên quan đến việc Trọng tài giải quyết tranh chấp giữa các thành viên Trung tâm Tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với tổ chức, cá nhân khác theo quy định của pháp luật về trọng tài thương mại. Mặc dù Điều 13 của Luật không liệt kê chi tiết các hoạt động cụ thể như thu thập chứng cứ hay chỉ định, thay thế Trọng tài viên như một số dự thảo trước đó, nhưng việc dẫn chiếu đến pháp luật về trọng tài thương mại đã tạo ra một hành lang pháp lý đủ rộng để tòa án thực hiện vai trò hỗ trợ tư pháp cần thiết.
“Cạnh đó, quyền hạn hỗ trợ của tòa án còn được củng cố thông qua Điều 8 và Điều 27, cho phép TACB ban hành quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo đảm quá trình giải quyết tranh chấp không bị gián đoạn. Quy định này thể hiện cách tiếp cận hiện đại, coi tòa án và trọng tài không phải là hai cơ chế đối lập, mà là hai trụ cột bổ trợ lẫn nhau trong hệ thống giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế”, ông Giôn nói.
Cũng theo vị thẩm phán này, điểm đáng chú ý là TACB có thẩm quyền tập trung giải quyết yêu cầu công nhận và cho thi hành bản án, phán quyết của tòa án và trọng tài nước ngoài. Trong nhiều năm qua, đây được xem là “điểm nghẽn” lớn trong hoạt động pháp lý tại Việt Nam. Việc phân tán thẩm quyền cho nhiều tòa án địa phương, cùng với sự thiếu đồng đều về năng lực và kinh nghiệm, đã dẫn đến tình trạng kéo dài thời gian, thậm chí phát sinh các quyết định thiếu nhất quán.
Việc tập trung đầu mối tại TACB mang lại nhiều lợi ích rõ rệt, bởi lẽ rút ngắn thời gian xử lý, nâng cao tính chuyên nghiệp, đồng thời tạo điều kiện hình thành thực tiễn xét xử thống nhất trong lĩnh vực công nhận và thi hành án quốc tế. Về lâu dài, đây có thể trở thành yếu tố then chốt giúp cải thiện đáng kể các chỉ số bảo vệ nhà đầu tư và khả năng thực thi hợp đồng của Việt Nam.
Tôn trọng tối đa quyền tự định đoạt của các nhà đầu tư
Về quyền lựa chọn luật nội dung, luật sư Bùi Trần Nhật Vi, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho biết TACB không áp dụng BLTTDS 2015 mà vận hành theo bộ quy tắc tố tụng riêng do TAND Tối cao ban hành theo đó có những điểm mới điển hình như về chi phí hợp lý cho luật sư; về chứng cứ của chuyên gia. Quy định về chọn luật áp dụng trong xét xử của TACB giúp thủ tục tố tụng phù hợp và hiệu quả với tính chất phức tạp của các tranh chấp tài chính quốc tế.
Theo Luật sư Vi, việc cho phép TACB được áp dụng pháp luật nước ngoài là một quy định cần thiết vì các Nhà đầu tư luôn quan tâm đến việc bảo đảm quyền lợi về tài sản cho họ khi đầu tư tại Việt Nam. Các chuẩn mực ứng xử kinh doanh khi xây dựng trung tâm tài chính quốc tế phải được hài hoà và có sự đồng bộ với tiêu chuẩn chung của thế giới.
Điển hình như điều khoản “Bồi thường thiệt hại ấn định trước” (Liquidated damages) là thỏa thuận trong hợp đồng, buộc bên vi phạm trả một số tiền nhất định đã dự liệu cho bên bị vi phạm, nhằm xử lý rủi ro và thay thế việc chứng minh thiệt hại thực tế. Chế định này thường phổ biến trong hệ thống Thông luật (Common Law) của Luật Anh-Mỹ.
“Tại Việt Nam, các toà án căn cứ chấp thuận khoản bồi thường thiệt hại phải là thực tế và bên yêu cầu bồi thường phải chứng minh được thiệt hại dù cho có thoả thuận điều khoản “Bồi thường thiệt hại ấn định trước”. Như vậy nếu áp dụng pháp luật Việt Nam thì không đáp ứng được tiêu chuẩn hình thành Trung tâm tài chính quốc tế nếu không có sự lý giải hợp lý với các Nhà đầu tư nước ngoài trong trường hợp này”, luật sư Vi nói.
Còn theo Thẩm phán Giôn, so với khuôn khổ pháp luật hiện hành, cách tiếp cận mới của TACB thể hiện sự dịch chuyển rõ rệt từ tư duy “ưu tiên pháp luật Việt Nam” sang tư duy tôn trọng tối đa quyền tự định đoạt của các chủ thể giao dịch quốc tế.
Ông Giôn cho rằng, đối với nhà đầu tư nước ngoài, đây là một tín hiệu tích cực, bởi họ có thể tiếp tục áp dụng hệ thống pháp luật quen thuộc, đã được chuẩn hóa và dự báo được rủi ro, thay vì phải thích nghi hoàn toàn với một hệ thống pháp luật mới. Việc cho phép áp dụng tập quán thương mại quốc tế, bao gồm trên phương diện học thuật và thực tiễn xét xử so sánh với các bộ nguyên tắc như UNIDROIT Principles hay các thông lệ trong lĩnh vực tài chính và ngân hàng, cũng giúp TACB tiếp cận linh hoạt hơn với các giao dịch hiện đại, vốn thường phát triển nhanh hơn khả năng cập nhật của pháp luật quốc gia.
3 lợi ích khi thành lập TACB tại TP.HCM
Theo quy định, TACB sẽ đặt tại TP.HCM, nơi có Trung tâm tài chính quốc tế có quy mô và mức độ phát triển.
Tuy nhiên, điểm đột phá nằm ở chỗ thẩm quyền của tòa án này không phụ thuộc chặt chẽ vào địa giới hành chính, mà được xác định chủ yếu theo tính chất tranh chấp và mối liên hệ với hoạt động của IFC.
Dưới góc độ lập pháp, đây là một bước tiến có tính toán đối với nguyên tắc phân định thẩm quyền theo lãnh thổ vốn ăn sâu trong tổ chức hệ thống TAND. Thay vì thành lập hai TACB riêng biệt tại TP.HCM và Đà Nẵng, điều có thể dẫn đến sự phân tán nguồn lực và cách hiểu pháp luật khác nhau. Luật TACB đã lựa chọn phương án một tòa án trung tâm duy nhất, có thẩm quyền giải quyết toàn bộ các tranh chấp phát sinh từ hoạt động của cả hai IFC. Mô hình này mang lại ít nhất ba lợi ích mang tính chiến lược.
Thứ nhất, tập trung và tối ưu hóa nguồn lực tư pháp chất lượng cao. Trong bối cảnh Việt Nam còn hạn chế về số lượng Thẩm phán có kinh nghiệm giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế, tranh chấp tài chính và ngân hàng phức tạp, việc dàn trải nhân sự cho nhiều Tòa án khác nhau sẽ làm suy giảm chất lượng xét xử. Mô hình này cho phép tập trung đội ngũ tinh hoa, được tuyển chọn và đào tạo chuyên sâu, từ đó tạo ra chất lượng về chuyên môn và kinh nghiệm.
Thứ hai, bảo đảm sự thống nhất trong áp dụng pháp luật và hình thành án lệ. Đối với các IFC, điều mà nhà đầu tư lo ngại không kém tốc độ giải quyết tranh chấp chính là sự thiếu nhất quán trong các phán quyết. Việc chỉ có một đầu mối tài phán giúp hạn chế tối đa nguy cơ “hai trung tâm với hai cách hiểu luật”, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành các chuẩn mực xét xử ổn định, có giá trị định hướng lâu dài.
Thứ ba, mô hình về thẩm quyền lãnh thổ mở rộng còn thể hiện sự tiệm cận với thông lệ quốc tế, nơi nhiều tòa án thương mại quốc tế không bị ràng buộc chặt chẽ bởi địa giới hành chính mà vận hành dựa trên sự lựa chọn của các bên và tính chất của tranh chấp. Đây là yếu tố quan trọng giúp nâng cao khả năng cạnh tranh của IFC Việt Nam trong khu vực.
Ông BÙI AI GIÔN, thẩm phán TAND Khu vực 13, TP.HCM
Nguồn: https://plo.vn/ban-ve-tham-quyen-va-co-che-chon-luat-ap-dung-tai-toa-an-chuyen-biet-post892206.html
