Trong khát vọng vươn tới mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026-2030 từ 10%/năm trở lên, đầu tư công tiếp tục được xác định là động lực dẫn dắt quan trọng của nền kinh tế.
Trao đổi với báo Pháp Luật TP.HCM, ông Nguyễn Minh Đức, chuyên gia phân tích chính sách công tại Hội đồng Kinh doanh Mỹ – ASEAN, cho rằng đầu tư công không chỉ là câu chuyện của con số giải ngân mà còn đặt ra những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng dự án, hiệu quả sử dụng vốn và tác động dài hạn đến năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Kiểm soát kỹ chất lượng dự án, loại bỏ lợi ích nhóm
. Phóng viên: Trong bối cảnh chúng ta đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, ông đánh giá như thế nào về vai trò của đầu tư công?
+ Ông Nguyễn Minh Đức: Đầu tư công giữ vai trò quan trọng nhưng cần xác định rõ tăng trưởng ngắn hạn và dài hạn.
Nếu tập trung vào tăng trưởng ngắn hạn thì chỉ cần thúc con số giải ngân. Theo quy tắc số nhân, cứ tăng đầu tư công là có tăng trưởng ngắn hạn, bất kể chất lượng của đầu tư công ra sao. Tuy nhiên, nếu muốn hướng đến tăng trưởng cao, bền vững trong dài hạn thì mấu chốt không nằm ở số tiền giải ngân mà là chất lượng dự án đầu tư. Tức là dự án đó phải mang lại giá trị về lâu dài cho nền kinh tế như giảm chi phí vận tải, nâng cao chất lượng nhân lực hay thúc đẩy sản xuất.
Điều này đòi hỏi một cơ chế lập, xây dựng và triển khai dự án, phân bổ nguồn vốn hiệu quả, tuy nhiên đôi khi làm kỹ những vấn đề đó lại khiến tiến độ giải ngân của dự án bị chậm lại, làm giảm tăng trưởng trong ngắn hạn. Vì thế, tăng trưởng cao dài hạn là một nghệ thuật cân bằng giữa lượng và chất, giữa tốc độ và hiệu quả của dự án.
Nhìn vào đồ thị quan hệ giữa đầu tư công và tăng trưởng GDP trong 40 năm qua, chúng ta thấy đầu tư công có tác động thúc đẩy tăng trưởng trong 1-2 năm sau đó. Tuy nhiên, khi nhìn về dài hạn, dường như tác động này không rõ ràng. Thậm chí trong giai đoạn 2008-2013, việc nới lỏng quá mức chính sách tài khóa, tiền tệ thông qua đầu tư công đã gây những bất ổn kinh tế vĩ mô và làm chậm tăng trưởng dài hạn.
. Theo ông, đâu là điểm nghẽn lớn nhất trong đầu tư công cần tháo gỡ?
+ Tình trạng chậm giải ngân, đội vốn, dàn trải, manh mún trong đầu tư công là vấn đề tồn tại dai dẳng nhiều năm. Tuy nhiên, nếu chỉ nóng lòng thúc bằng được đầu tư công về con số trong năm thì có thể dẫn đến rủi ro về bất ổn kinh tế vĩ mô, lạm phát. Từ đó, dẫn đến chậm tăng trưởng dài hạn như tôi đã nói ở trên.
Theo tôi, bất kỳ một chính sách nào cũng có thể là con dao hai lưỡi. Đầu tư công sẽ mang lại lợi ích nếu các dự án đầu tư công có chất lượng tốt nhưng sẽ là rủi ro nếu chỉ quan tâm đến số tiền giải ngân.
Tôi cho rằng điều quan trọng nhất vẫn là chất lượng của các dự án đầu tư công. Tức là khâu chuẩn bị và triển khai dự án phải được thực hiện cẩn trọng để bảo đảm rằng khi dự án đưa vào hoạt động sẽ mang lại hiệu quả tối đa.
Để tăng chất lượng dự án thì các công đoạn lập kế hoạch, đánh giá hiệu quả cần rất nhiều chất xám và phải được đầu tư nhiều hơn. Trong bối cảnh chuyển đổi số, những điều này có thể được thực hiện dễ dàng hơn nhờ những số liệu thực tế.
Thêm một vấn đề nữa là việc loại bỏ các nhóm lợi ích can thiệp vào quyết định đầu tư. Chẳng hạn, chúng ta quyết định đầu tư một con đường nên dựa trên tiềm năng cắt giảm chi phí vận tải cho người dân và nền kinh tế, chứ không phải dựa vào cơ chế “xin – cho”.
Gắn lợi ích của người dân với doanh nghiệp
. Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Vậy theo ông, đầu tư công cần đi cùng, dẫn dắt, hay mở đường cho khu vực tư nhân?
+ Tôi tin rằng sự phối hợp giữa hai khu vực công và tư sẽ vô cùng hiệu quả để thực hiện các dự án đầu tư công. Sự phối hợp này cần được đặt trong cơ chế win-win, đôi bên cùng có lợi.
Thực tế trong một số trường hợp cho thấy sự phối hợp giữa Nhà nước và tư nhân trong các lĩnh vực đầu tư công có thể làm tốt hơn rất nhiều nếu có cơ chế tốt. Chẳng hạn, với các dự án BOT đường bộ, các doanh nghiệp tư nhân đầu tư luôn hướng đến tối đa hóa lợi nhuận. Trong nhiều trường hợp, hành động đó mang lại lợi ích cho người đi đường, chủ phương tiện nhưng cũng có những trường hợp không hẳn như vậy và gây ra nhiều phản ứng từ chủ phương tiện.
Giải pháp trong trường hợp này theo tôi là gắn chặt doanh thu của doanh nghiệp tư nhân với lợi ích của người đi đường. Ví dụ, doanh nghiệp chỉ được thu số tiền phí đường bộ tương ứng với chi phí vận tải tiết kiệm được khi chủ phương tiện đi con đường mới. Nếu có cơ chế này, tôi tin các doanh nghiệp tư nhân sẽ thiết kế dự án sao cho có lợi nhất cho người dân.
Một ví dụ khác là xây dựng các dự án giao thông công cộng và thu lợi từ các dự án TOD. Đây là mô hình mà nhiều tỉnh, thành đang hướng đến và chắc chắn sẽ mang lại hiệu quả. Tuy nhiên, một số vấn đề về cơ chế thuế và tài chính chưa thực sự hiệu quả. Điều này có thể là cản trở trong hiện tại và tôi hy vọng sẽ sớm được giải quyết.
. Để tạo cú hích cho tăng trưởng hai con số, cả nước đang triển khai hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn. Theo ông, có cần một cơ chế đặc biệt cho các dự án này để vượt qua các quy trình thông thường, giúp dòng vốn đi thẳng vào công trình nhanh nhất?
+ Khá nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn hiện nay sẽ mang lại hiệu quả lớn về tổng thể, như cao tốc Bắc – Nam, điện hạt nhân, sân bay Long Thành, đường sắt cao tốc… Dù vậy, chúng ta cần đảm bảo về quy trình dự án, bởi điều này giúp phòng tránh các rủi ro về nguồn vốn, khảo sát thực địa hay bảo đảm năng lực của nhà thầu… khi thực hiện các dự án lớn.
Theo tôi, giải pháp tốt nhất để đẩy nhanh các dự án không phải là cắt giảm quy trình mà là phát hiện sớm vướng mắc để tháo gỡ. Điều này đòi hỏi cơ chế phân cấp, phân quyền làm dự án. Cần giao quyền cho cấp dưới quyết định khi gặp vướng mắc, miễn là không tham nhũng, tiêu cực. Đây có thể sẽ là cách giúp các dự án đẩy nhanh hơn, hiệu quả hơn mà vẫn bảo đảm chất lượng.
Bệ phóng nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia
. Nhìn về trung và dài hạn, ông kỳ vọng đầu tư công sẽ tạo ra những thay đổi căn bản nào đối với năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và khả năng hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số?
+ Thực tiễn từ nhiều quốc gia khác cho thấy đầu tư vào hạ tầng là một trong những mũi đột phá giúp đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng. Tuy nhiên, cũng không ít trường hợp các quốc gia đầu tư dự án hạ tầng lớn không đạt hiệu quả, thậm chí rơi vào bẫy nợ hoặc thâm hụt ngân sách, gây bất ổn về dài hạn. Ngay cả các con rồng châu Á như Hàn Quốc, Trung Quốc dù tăng trưởng ngoạn mục cũng để lại bài học đắt giá rằng không thể tăng trưởng bằng mọi giá mà phải gắn chặt với ổn định kinh tế vĩ mô.
Tôi nghĩ rằng Việt Nam khó có thể rơi vào các tình huống quá xấu như vậy. Tuy nhiên, để từng đồng vốn đầu tư công phát huy hiệu quả tối đa, chúng ta cần hành động quyết liệt, từ nâng cao chất lượng quy hoạch, chắt lọc dự án có tính lan tỏa cao đến đẩy nhanh giải ngân đi đôi với siết chặt kỷ luật, chống thất thoát, lãng phí.
Chỉ khi nào tư duy về đầu tư công chuyển từ vai trò cứu cánh ngắn hạn sang kiến tạo dài hạn, nó mới thực sự trở thành bệ phóng nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững.
. Xin cảm ơn ông.
Những tiền đề đảm bảo tăng trưởng ổn định
Tốc độ tăng quy mô lao động của Việt Nam đang chậm lại khá nhanh. Nếu như giai đoạn những năm 2000, lực lượng lao động của Việt Nam tăng trưởng 2%/năm về số lượng thì hiện nay chỉ còn khoảng 0,7% và dự kiến sẽ về 0% vào khoảng năm 2035 hoặc năm 2038.
Quy mô vốn của nền kinh tế vẫn đang tăng trưởng tốt nhờ đầu tư FDI ở mức 6%-7% GDP trong hai thập niên qua. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng dòng vốn FDI có thể suy giảm rất nhanh. Về lâu dài, FDI khó có thể coi là động lực tăng trưởng dài hạn cho kinh tế Việt Nam, nhất là khi chi phí nhân công của chúng ta tăng lên. Do đó, để đạt mục tiêu tăng trưởng cao dài hạn thì phải tập trung vào TFP, tức là dựa trên khoa học công nghệ, giáo dục, quản lý và thể chế kinh tế.
Cần hết sức chú ý là mục tiêu tăng trưởng hai con số của Việt Nam không phải chỉ cho năm 2026 mà là trong dài hạn. Nếu nhắm đến mục tiêu tăng trưởng dài hạn thì đôi khi cũng phải thắt chặt chính sách tài khóa và tiền tệ để bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô. Có như vậy mới giúp tạo môi trường đáng tin cậy cho phát triển. Và thực tế, nhiều lúc chúng ta phải chấp nhận hy sinh tăng trưởng trong năm nay để bảo đảm nhiều năm sau đó có tăng trưởng tốt.
Ông NGUYỄN MINH ĐỨC, chuyên gia phân tích chính sách công tại Hội đồng Kinh doanh Mỹ – ASEAN
*****
TS NGÔ PHẨM TRÂN, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Việt Nam – Đài Loan (Trung Quốc):
Doanh nghiệp cần lộ trình thích nghi phù hợp
Theo tôi, điều kiện tiên quyết để đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn 2026-2030 là các chính sách mới ban hành phải được cụ thể hóa và triển khai nhanh, rõ ràng đối với doanh nghiệp.
Từ ngày 1-7-2025, nhiều chính sách liên quan đến thuế, hải quan, lao động, khoa học công nghệ… đã có thay đổi khá lớn. Về chủ trương, đây là tín hiệu tích cực và tạo động lực cho tăng trưởng. Tuy nhiên, ở góc độ doanh nghiệp, việc thay đổi chính sách diễn ra khá nhanh khiến các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn trong tìm hiểu.
Là một kiều bào và cũng là một doanh nghiệp đang đầu tư tại Việt Nam, tôi và nhiều doanh nhân khác rất mong muốn được đồng hành lâu dài, đầu tư bền vững và đóng góp cho sự phát triển của đất nước, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và chuyển đổi số. Tuy nhiên, hiện chúng tôi vẫn thiếu đầu mối rõ ràng nên phần lớn phải tự tìm hiểu, tự thích nghi.
Tôi cho rằng Nhà nước cần phân loại doanh nghiệp theo từng lĩnh vực đầu tư, có cơ quan đầu mối hướng dẫn cụ thể, tăng cường đối thoại, lắng nghe và đặc biệt là có lộ trình, thời gian thí điểm phù hợp khi ban hành chính sách mới. Khi đó, doanh nghiệp sẽ yên tâm hơn khi đầu tư lâu dài.
Khi doanh nghiệp hiểu rõ chính sách, có thời gian thích nghi và được đồng hành đúng mức, họ mới dám phát triển mạnh mẽ. Đó chính là nền tảng tạo ra tăng trưởng thực chất và bền vững cho nền kinh tế.
BẢO PHƯƠNG ghi
Nguồn: https://plo.vn/nhung-buoc-di-quan-trong-de-dat-tang-truong-2-con-so-post892339.html
