Vũ khí Mỹ bỏ lại đe dọa tham vọng đất hiếm của Washington

Nằm sâu trong dãy núi Hindu Kush hiểm trở ở miền tây Pakistan là mỏ đồng Muhammad Khel với sản lượng năm 2025 khoảng 22.000 tấn, trị giá hàng trăm triệu USD. Tại tỉnh Balochistan lân cận, mỏ Reko Diq có thể cho sản lượng cao gần gấp 10 lần.

Pakistan còn có trữ lượng lớn lithium, cobalt, vàng, antimon và đất hiếm. Với tiềm năng này, Pakistan nhanh chóng thu hút sự chú ý từ Mỹ, quốc gia đang tìm cách đảm bảo nguồn cung các nguyên liệu quan trọng trong sản xuất thiết bị công nghệ cao.

Đất hiếm gồm 17 nguyên tố kim loại, có trữ lượng tương đối dồi dào trong vỏ Trái Đất nhưng khó khai thác, lượng thu được so với số đất đá đào lên rất thấp. Kim loại trong tự nhiên thường ở dạng hợp chất, cần tinh luyện trước khi sử dụng. Ngoài lĩnh vực công nghệ cao, đất hiếm còn là nguyên liệu trong ngành quốc phòng. Do đó, cuộc đua giữa các quốc gia về tìm kiếm, bảo vệ nguồn cung và khai thác khoáng sản này ngày càng tăng nhiệt.

Trung Quốc từ lâu đã thống trị thị trường đất hiếm, chiếm tới 70% sản lượng khai thác và 90% công suất tinh luyện khoáng sản này. Ngoài ra, Trung Quốc còn là bên cung cấp than chì, titanium lớn nhất thế giới, giữ vai trò quan trọng trong tinh luyện lithium, kim loại thiết yếu trong lĩnh vực pin xe điện.

Vị thế này mang lại cho Trung Quốc đòn bẩy mạnh mẽ khi cạnh tranh kinh tế với Mỹ, buộc Washington phải tìm cách giảm bớt phụ thuộc. Ngay trong năm đầu nhiệm kỳ hai, Tổng thống Donald Trump đã ký các thỏa thuận với Australia, Campuchia và Thái Lan nhằm bảo đảm tiếp cận lâu dài đối với các khoáng sản chiến lược. Ông cũng cam kết Mỹ sẽ giành được lượng tài nguyên “nhiều đến mức không biết dùng vào đâu”.

Nắm bắt mong muốn của Tổng thống Trump, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và tư lệnh lục quân Asim Munir đã mang theo một vật phẩm đặc biệt khi thăm Nhà Trắng hồi tháng 9/2025. Đó là một chiếc rương chứa mẫu đất hiếm mà họ nói được khai thác từ lãnh thổ Pakistan.

Ông Trump tỏ ra đặc biệt ấn tượng. Mỹ và Pakistan trong cùng tháng đã ký thỏa thuận hợp tác đất hiếm trị giá 500 triệu USD. Lô khoáng sản đầu tiên được xuất sang Mỹ trong tháng 10/2025.

Pakistan tiếp tục thu hút sự quan tâm của ông Trump khi quảng bá trữ lượng đồng, nguyên liệu thiết yếu cho hệ thống truyền tải điện, chất bán dẫn phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo và công nghệ quốc phòng. Giới chuyên gia cho rằng “cơn sốt đồng” sẽ xuất hiện khi thế giới đẩy mạnh số hóa và điện khí hóa, nhu cầu toàn cầu dự kiến tăng từ 30 triệu tấn mỗi năm lên 50 triệu tấn vào năm 2050.

“Đồng sẽ tạo ra lực đẩy cho mọi lĩnh vực của nền kinh tế hiện đại, trong khi nguồn cung đang rơi vào tình trạng thiếu hụt”, Gracelin Baskaran, giám đốc chương trình an ninh khoáng sản chiến lược tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định.

Washington tháng 12/2025 thông báo Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ đã duyệt khoản đầu tư 1,25 tỷ USD để hỗ trợ hoạt động khai thác ở Reko Diq. Theo tập đoàn Barrick của Canada, đơn vị đang dẫn dắt quá trình phát triển dự án, khu vực này sở hữu trữ lượng đồng chưa khai thác lớn nhất thế giới.

Tuy nhiên, phần lớn tài nguyên mà Washington khao khát lại nằm ở những vùng biên giới bất ổn nhất của Pakistan, nơi có các nhóm vũ trang cực đoan hoạt động. Sau khi Mỹ rút khỏi Afghanistan năm 2021, khoảng trống quyền lực cùng kho vũ khí khổng lồ bị bỏ lại đã làm thay đổi tình hình khu vực.

John Sopko, tổng thanh tra đặc biệt cho chương trình tái thiết Afghanistan trị giá 148 tỷ USD của Washington, ước tính 300.000 vũ khí hạng nhẹ, thiết bị nhìn đêm, vũ khí hạng nặng đã trôi dạt vào tay các nhóm vũ trang, biến Afghanistan thành “chợ vũ khí” khổng lồ cho toàn khu vực. Những thứ này đang làm gia tăng bạo lực, trở thành chướng ngại mà chính Washington cũng không dễ hóa giải.

Theo số liệu từ quân đội Pakistan, hơn 1.200 người, gồm binh sĩ và dân thường, đã thiệt mạng trong những cuộc tấn công do các nhóm vũ trang gây ra tại nước này năm 2025, cao gấp đôi so với năm 2021. Nhiều quan chức quân đội Pakistan nói họ phải đối mặt với “chiến tranh thực sự” ở biên giới.

Theo Muhammad Mubasher, nhà phân tích quốc phòng có liên hệ với quân đội Pakistan, lực lượng an ninh nước này bắt đầu thu giữ được vũ khí Mỹ từ phiến quân trong giai đoạn 2022-2023. Trong số này có M16, M4, M249 cùng súng bắn tỉa do hãng Remington sản xuất.

Nhóm vũ trang Tehreek-e-Taliban Pakistan (TTP) gần đây đã tấn công tự sát vào một trường sĩ quan quân đội ở thị trấn Wana, cách mỏ Muhammad Khel 80 km. Một sĩ quan tại đây đưa ra ba khẩu M16 họ thu được, trên thân súng in dòng chữ “Tài sản của chính phủ Mỹ. Sản xuất tại Columbia, bang South Carolina”.

TTP hình thành năm 2007, thường xuyên tấn công vào lực lượng an ninh Pakistan. Nhóm muốn thực thi luật Hồi giáo hà khắc, kêu gọi trả tự do cho các thành viên đang ngồi tù và đảo ngược việc sáp nhập các khu vực người Pashtun vào tỉnh Khyber Pakhtunkhwa.

Vũ khí Mỹ còn rơi vào tay Balochistan Liberation Army (BLA), nhóm vũ trang phát động phong trào nổi dậy suốt hàng chục năm qua nhằm đòi quyền tự trị chính trị và phát triển kinh tế lớn hơn cho tỉnh Balochistan.

Cuối tuần trước, các tay súng BLA tiến hành loạt tấn công phối hợp, khiến 33 người thiệt mạng tại Balochistan, làm gia tăng lo ngại về tính khả thi của chiến lược khoáng sản của Mỹ tại tỉnh này và trên phạm vi rộng hơn. Giới chức Pakistan cho biết họ đã tiêu diệt ít nhất 133 tay súng.

Theo ông Michael Kugelman, chuyên gia cấp cao về Nam Á tại Hội đồng Đại Tây Dương, Balochistan vừa là “tâm điểm của cơ hội khai thác khoáng sản chiến lược”, vừa là “tâm điểm của mối đe dọa từ các nhóm vũ trang”.

Tổng thống Trump đã yêu cầu chính quyền Taliban ở Afghanistan hoàn trả số vũ khí mà Mỹ bỏ lại, nhưng không đạt kết quả. Giới chức Mỹ cũng triển khai thêm nhiều động thái khác, như đưa BLA vào danh sách tổ chức khủng bố.

Quân đội Mỹ và Pakistan hồi tháng 8/2025 tổ chức đối thoại chống khủng bố để thảo luận về hợp tác đối phó BLA, Nhà nước Hồi giáo Khorasan (ISKP) và TTP, những nhóm vũ trang đã gây bất ổn lâu dài cho Pakistan. Tháng 1, hai bên hoàn tất đợt huấn luyện chung tại Pakistan, tập trung vào kỹ năng tác chiến bộ binh phối hợp và hoạt động chống khủng bố, theo Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ.

Phát ngôn viên quân đội Pakistan Ahmed Sharif Choudhry khẳng định Islamabad sẽ làm mọi cách để bảo vệ các khu vực giàu tài nguyên và bảo đảm hạ tầng khai thác đạt tiêu chuẩn “đẳng cấp thế giới”.

“Chúng tôi sẽ giải quyết được vấn đề này”, ông Choudhry nói với CNN. “Chúng tôi không còn lựa chọn nào khác”.

Như Tâm (Theo CNN, Reuters, AFP)