Hà NộiTết Nguyên đán, với nhiều người là dịp đoàn viên, nhưng với Tuấn, 28 tuổi, là một “cơn ác mộng” về tài chính và lòng tự trọng.
8h sáng, Tuấn, ở Cầu Giấy, dắt xe ra khỏi nhà, quần áo chỉnh tề như một nhân viên văn phòng mẫn cán. Nhưng đích đến của anh lại là quán cà phê gần nhà, ngồi lướt mạng, tìm công việc bán thời gian để có vài triệu tiêu tết.
Tuấn thất nghiệp 8 tháng do công ty cắt giảm nhân sự, nhưng không dám chia sẻ với gia đình. Khoản tiền tiết kiệm đã cạn kiệt từ lâu. 20 triệu đồng bố mẹ “viện trợ” để cầm cự trong lúc tìm việc cũng sắp hết. Anh không dám nghĩ đến việc lì xì cho các cháu hay biếu quà bố mẹ. Nhưng điều Tuấn sợ nhất không phải là thiếu tiền, mà là những câu hỏi.
“Về quê bây giờ giống như đi vào hang cọp”, Tuấn ví von. Anh thuộc lòng kịch bản sẽ diễn ra: Mùng 1, chú bác sẽ hỏi “Làm công ty nào rồi, to không?”. Mùng 2, cô dì sẽ soi “Lương tháng bao nhiêu, con bác làm IT tháng 50 triệu đấy”. Mùng 3, cả họ sẽ chốt hạ: “Thế bao giờ lấy vợ, hay là không có tiền nên không dám cưới?”.
Chàng trai rùng mình khi nghĩ đến cảnh phải rút những đồng tiền cuối cùng ra để lì xì cho đàn cháu, chỉ để giữ cái mác “trai phố về làng”. Anh sợ ánh mắt kỳ vọng của bố mẹ khi khách đến chơi nhà, sợ phải nói dối, sợ hơn cả là sự im lặng cảm thông.
“Năm ngoái, tôi là niềm tự hào. Năm nay, tôi là gánh nặng”, Tuấn nói, mắt nhìn chằm chằm vào ly cà phê đã tan hết đá.
Nhàn phải chuẩn bị chi tiết từng bao lì xì trước khi về ăn Tết để không bị đánh giá là keo kiệt. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Cùng chung nỗi sợ Tết, nhưng áp lực của Thanh Nhàn, 29 tuổi, Nam Định, không đến từ ví tiền, mà đến từ tấm bằng tốt nghiệp loại giỏi. Độc thân ở tuổi gần 30, Nhàn trở thành “biến số” cần được giải quyết trong mắt gia đình. Sự quan tâm thái quá của họ hàng biến thành những hành động gây tổn thương. Đỉnh điểm là tuần trước, một người bác nhiệt tình mai mối cô với một nam thanh niên đang đi xuất khẩu lao động, với lý do “nó kiếm tiền tốt lắm, về xây nhà to nhất làng”.
“Tôi không coi thường nghề nghiệp nào, nhưng cảm thấy bị xúc phạm khi nỗ lực học tập và tri thức của mình bị gạt bỏ, chỉ để xếp chung mâm với tiêu chí ‘nhà to, tiền nhiều'”, Nhàn chia sẻ. Với cô, Tết không còn là dịp nghỉ ngơi mà là cuộc chiến tâm lý, nơi cô phải gồng mình chống lại những “quy chuẩn hạnh phúc” áp đặt như phụ nữ phải có chồng, đàn ông có sự nghiệp, gia đình phải đẻ được “thằng cu”…
Trên các diễn đàn mạng xã hội, hàng nghìn bình luận chia sẻ cùng tâm trạng với Tuấn và Nhàn. Một khảo sát bỏ túi với hơn 5.000 lượt tham gia trên VnExpress cho thấy, áp lực tài chính và những câu hỏi soi mói đời tư là hai nguyên nhân lớn nhất khiến người trẻ “ngại” về quê.
“Nếu lương thấp hơn con nhà người ta thì bố mẹ buồn. Nếu lương cao hơn thì sợ bị đố kỵ, vay mượn. Cách tốt nhất là nói dối ‘đủ ăn’ hoặc lảng tránh”, một độc giả tên Kappa chia sẻ chiến thuật sinh tồn ngày Tết.
Theo các chuyên gia tâm lý, những gì Tuấn và Nhàn trải qua không hẳn là bệnh lý, mà là hội chứng “Holiday Blues” (Nỗi buồn ngày lễ) hoặc lo âu xã hội tình huống. Bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Trưởng khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E, nhận định rằng Tết hiện nay đã vô tình trở thành một kỳ “đánh giá năng lực” tập thể. Tại đây, giá trị con người thường bị rút gọn vào những chỉ số hữu hình như thu nhập, địa vị và tình trạng hôn nhân.
Cơ chế tâm lý đằng sau hiện tượng này có thể được giải thích bằng thuyết “So sánh xã hội” (Social Comparison Theory) của nhà tâm lý học Leon Festinger. Dịp Tết tạo ra môi trường hoàn hảo cho sự so sánh hướng lên, khiến những cá nhân đang bất ổn về nghề nghiệp hoặc tình cảm cảm thấy thua kém, tự ti và xấu hổ. Một khảo sát trên Journal of Social and Clinical Psychology từng chỉ ra việc tiếp xúc cưỡng ép với các chuẩn mực hạnh phúc lý tưởng trong dịp lễ làm gia tăng mức độ trầm cảm và lo âu.
Thêm vào đó, việc phải gượng cười và tỏ ra hạnh phúc khi nội tâm đang dậy sóng buộc não bộ phải thực hiện “lao động cảm xúc” (emotional labor) với cường độ cao. Sự mâu thuẫn giữa cảm xúc thật và hành vi biểu hiện (emotional dissonance) chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự kiệt sức, mất ngủ và cáu gắt mà nhiều người lầm tưởng là bệnh lý cơ thể.
Tương tự, thạc sĩ Cao Trần Thành Trung, Giám đốc Trung tâm Lumos, bổ sung rằng các giai đoạn chuyển tiếp như năm mới thường kích hoạt sự tích tụ áp lực dồn nén. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp hạng các vấn đề tài chính và thay đổi thói quen sinh hoạt – hai yếu tố đặc trưng của ngày Tết – vào nhóm các tác nhân gây căng thẳng (stressors) hàng đầu.
Dù vậy, trốn chạy hoàn toàn không phải là giải pháp bền vững trong văn hóa trọng tình của người Việt. Các chuyên gia gợi ý một cách tiếp cận mềm mỏng hơn như tái định nghĩa kỳ vọng. Thay vì cố gắng đạt điểm 10 tròn trĩnh theo quy chuẩn xã hội, người trẻ cần chấp nhận sự không hoàn hảo của bản thân và thực tế đời sống. Việc chuẩn bị những câu trả lời xã giao, chừng mực cho các câu hỏi riêng tư sẽ hiệu quả hơn là thái độ cự tuyệt hay né tránh cực đoan.
Đối với những người như Tuấn, giải pháp tạm thời là sự im lặng và né tránh. “Tuần sau mọi người nghỉ Tết, còn tôi chỉ mong kỳ nghỉ trôi qua thật nhanh. Tôi sợ cảm giác rảnh rỗi, sợ nhìn thấy người khác hạnh phúc, và sợ phải thú nhận rằng một năm qua mình đã thất bại”, Tuấn nói.
Còn Nhàn, cô chọn cách đăng ký trực Tết tại cơ quan để giảm bớt thời gian ở nhà. “Tết chỉ thực sự vui khi người ta được tôn trọng những lựa chọn cá nhân, thay vì bị đem ra cân đo đong đếm trên bàn cân”, Nhàn tâm sự.
Thùy An
Nguồn: https://vnexpress.net/luong-bao-nhieu-khi-nao-lay-chong-cau-hoi-khien-nguoi-tre-so-tet-5014540.html
