Khi người trẻ mang tri thức rời đô thị

Sau nhiều năm gắn bó với TP HCM, không ít lao động trẻ quyết định về quê sinh sống, làm việc. Dòng dịch chuyển này khiến nhiều người lo ngại nguy cơ lãng phí bằng cấp khi cử nhân, kỹ sư về làm trái ngành. Nhưng nhìn sâu hơn, vấn đề không nằm ở việc người trẻ “bỏ phố”, mà ở chỗ nông thôn chưa có cơ chế đủ mạnh để giữ chân và phát huy nguồn tri thức mới.

Nhiều trở ngại

Sau gần 8 năm làm nhân viên văn phòng, vợ chồng anh Trần Minh Phúc (31 tuổi) và chị Nguyễn Thảo Vy (29 tuổi) quyết định rời TP HCM, về xã Tân Phú Trung (tỉnh Đồng Tháp) từ cuối năm 2024. “Thu nhập hai vợ chồng hơn 25 triệu đồng/tháng nhưng chi phí thuê nhà, gửi con, sinh hoạt… Mỗi tháng tích lũy chẳng được bao nhiêu” – anh Phúc kể.

Về quê, họ đầu tư trồng xoài theo mô hình chuyên canh kết hợp bán hàng trực tuyến. Với nền tảng học quản trị kinh doanh, chị Vy phụ trách xây dựng thương hiệu, bán hàng trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội; anh Phúc học thêm kỹ thuật canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP.

Năm đầu tiên, thu nhập chưa ổn định, thậm chí thua lỗ do thời tiết và thiếu kinh nghiệm. Sang năm thứ hai, khi đầu ra ổn định thì doanh thu cải thiện. “Không thể so với thu nhập ở thành phố trước đây, nhưng chi phí sống thấp, có đất sản xuất, đặc biệt là gần gia đình. Quan trọng là công việc có tương lai lâu dài” – chị Vy nói. Với họ, về quê không phải bước lùi mà là lựa chọn lại con đường phát triển.

Tương tự, vợ chồng anh Lê Văn Hưng (34 tuổi) và chị Phạm Thị Lan (32 tuổi) cũng quyết định về Quảng Nam phát triển nghề làm tương ớt truyền thống của gia đình. Anh Hưng từng là kỹ thuật viên cơ khí, còn chị Lan học marketing. Những năm đầu mở rộng sản xuất, họ gặp không ít khó khăn.

“Làm nghề truyền thống thì cần giữ gìn giá trị nguyên bản, nhưng để bán được sản phẩm thì phải đổi mới mọi thứ: từ bao bì, xây dựng thương hiệu đến kênh phân phối… tất cả đều phải học lại” – chị Lan chia sẻ. Nhờ có cách tiếp thị hợp lý, sản phẩm của họ dần tiếp cận thị trường rộng hơn. Hiện cơ sở tạo việc làm thường xuyên cho 6 lao động địa phương. 

Tuy vậy, theo anh Hưng, việc đưa tri thức về quê không phải lúc nào cũng thuận lợi. “Thị trường nhỏ, sức mua hạn chế, vốn ít nên việc mở rộng sản xuất gặp không ít trở ngại. Nếu có thêm hỗ trợ vốn và kết nối thị trường, người trẻ sẽ mạnh dạn về quê hơn” – anh Hưng bộc bạch.

Tốt nghiệp ngành Báo chí Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TP HCM) cuối năm 2022, chị Trần Thị Kim Út tìm được việc làm đúng chuyên môn với mức lương ổn định. Thế nhưng sau thời gian sống ở thành phố, cô quyết định tạm nghỉ việc để về quê tìm hướng đi mới. Từ Bà Rịa – Vũng Tàu, rồi ra Quảng Nam sinh sống, Kim Út cải tạo vườn, làm nội dung mạng xã hội để tạo thu nhập.

Kênh “Út về vườn” thu hút 1,8 triệu người theo dõi trên TikTok, mang lại cho cô nguồn thu ổn định và cuộc sống dễ thở hơn. “Tôi trân trọng cuộc sống yên bình; những việc như nấu ăn, trồng rau, chăm vườn – từng là niềm vui trong phòng trọ chật hẹp ở TP HCM – giờ đã trở thành lựa chọn sống lâu dài của tôi” – Kim Út chia sẻ.

Cần hệ sinh thái hỗ trợ

Trường hợp của Kim Út cho thấy khi có kỹ năng số và khả năng sáng tạo nội dung, người trẻ vẫn có thể tạo sinh kế ngay tại quê nhà. Tuy nhiên, không phải ai cũng thành công.

Phạm Đức Long (27 tuổi), quê Tây Ninh, từng thử làm nội dung về nông nghiệp và du lịch địa phương. Sau 8 tháng, kênh không phát triển như kỳ vọng, thu nhập bấp bênh, buộc anh phải quay lại TP HCM tìm việc. “Ở quê thì dễ thở hơn nhưng cơ hội việc làm đúng chuyên môn lại khá hạn chế. Nếu không có nguồn thu ổn định, rất khó trụ lâu dài” – Long nói.

Theo các chuyên gia, việc người trẻ rời đô thị về quê không nên nhìn theo hướng tiêu cực. Đây là xu hướng dịch chuyển tự nhiên trong bối cảnh chi phí sống ở đô thị lớn tăng cao, trong khi hạ tầng giao thông và công nghệ thông tin tại nhiều địa phương đã cải thiện đáng kể.

Điều đáng quan tâm hơn là khả năng “hấp thụ” nguồn nhân lực có trình độ của khu vực nông thôn. TS Nguyễn Thụy Vũ, Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TP HCM, cho rằng nếu thiếu môi trường làm việc phù hợp, tri thức của người trẻ dễ bị mai một hoặc không được phát huy hết. Nhiều địa phương vẫn thiếu doanh nghiệp quy mô vừa và lớn, thiếu việc làm chuyên môn cao, thu nhập chưa đủ cạnh tranh.

Ở chiều ngược lại, khi có chính sách phù hợp, lực lượng lao động trẻ có thể trở thành nguồn lực phát triển mới. “Họ mang theo kỹ năng số, ngoại ngữ, quản trị, marketing… góp phần đổi mới sản xuất nông nghiệp, phát triển thương mại điện tử, du lịch cộng đồng và các ngành nghề địa phương” – TS Vũ đánh giá.

Thực tế cho thấy, người trẻ sẵn sàng trở về quê nếu có cơ hội việc làm và môi trường phát triển. Ông Huỳnh Quốc Thắng, Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghệ Giáo dục Bách Khoa, cho rằng để biến dòng dịch chuyển này thành động lực phát triển, các địa phương cần xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ: phát triển doanh nghiệp địa phương, khuyến khích khởi nghiệp, hỗ trợ vốn, đào tạo kỹ năng và kết nối thị trường.

Bên cạnh đó, thúc đẩy làm việc từ xa, phát triển kinh tế số, thương mại điện tử nông sản… sẽ mở thêm lựa chọn nghề nghiệp cho người trẻ. Các chương trình thu hút trí thức trẻ về địa phương cũng cần đi vào thực chất, gắn với nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội từng vùng.

Theo ông Thắng, người trẻ rời đô thị không đồng nghĩa với lãng phí nguồn lực. Ngược lại, nếu có cơ chế hỗ trợ và môi trường phát triển phù hợp, dòng dịch chuyển này có thể giúp tái phân bổ nhân lực, thu hẹp khoảng cách giữa đô thị và nông thôn. “Khi tri thức được đặt đúng chỗ, hành trình rời phố về quê sẽ không phải là bước lùi, mà là cơ hội mở ra động lực phát triển mới cho nhiều vùng quê” – ông Thắng nói.