Vẫn đón đợi một cái tết xưa

Trong ký ức của NSND Lệ Ngọc, tết Hà Nội xưa hiện lên không rực rỡ, không phô trương, nhưng rất sâu và rất bền. Đó là mùi hương nhang trầm lan nhẹ trong gian nhà cũ, là nồi nước lá mùi già đun lên vào chiều 30, là cái lạnh se se khiến người ta tự nhiên muốn ngồi sát lại gần nhau hơn. Tết ngày ấy không nhiều lựa chọn, không dư dả vật chất, nhưng mỗi khoảnh khắc đều được nâng niu, trân trọng.

Tết cho tôi được dừng lại…

* Sinh ra và lớn lên giữa lòng phố cổ Hà Nội, đâu là ký ức tết xưa vẫn theo bà đến tận hôm nay?

NSND Lệ Ngọc: Tôi lớn lên ở phố Hàng Gà, giữa lòng khu phố cổ, nên tết với tôi là nếp sống thấm vào từng sinh hoạt. Nhà tôi năm nào cũng cắm hoa lay ơn, thược dược đỏ, phải là những bông cánh dày, nở vừa độ, cắm trong lọ sứ miệng loe hoặc lọ thuỷ tinh miệng tròn để hoa đứng tự nhiên, không chen chúc. Đào thì chọn từ rất sớm, cành không cần to nhưng phải già nụ, dáng thanh, khi vào nhà mới nở dần, như giữ mùa xuân ở lại lâu hơn.

Mâm cỗ tết Hà Nội xưa rất cầu kỳ. Canh măng phải ngâm, luộc nhiều nước cho hết chát rồi ninh xương thật lâu mới ngọt; giò lụa gói tay, cắt khoanh vuông vắn để “ăn tết cho ra tết”; bánh chưng gói chặt tay, luộc xuyên đêm để bánh dền, xanh và thơm. Tết là lúc cả nhà cùng làm, không ai vội vàng. Chính sự chậm rãi, chỉn chu ấy tạo nên cảm giác ấm áp rất riêng – thứ mà càng về sau, tôi càng thấy quý và hiếm.

* Có phải vì xuất phát từ những ký ức rất “phố cổ” ấy mà bà vẫn luôn nhắc nhiều đến tết xưa, dù đời sống hôm nay đã đổi khác?

– Đúng vậy. tết hôm nay tiện lợi hơn, đủ đầy hơn, nhưng cũng nhanh hơn rất nhiều. Nhiều nghi thức bị giản lược, cảm xúc trôi qua rất vội. Là người Hà Nội gốc, lại sống nhiều bằng ký ức và cảm xúc nghề nghiệp, tôi đôi khi thấy một chút hẫng. Sự đầy đặn về tinh thần của tết xưa – cái tết Hà Nội giàu lễ nghi, tình cảm và thẩm mỹ khiến tôi vẫn luôn mong đợi, vẫn muốn giữ cho riêng mình, như một cách giữ lại cốt cách Hà Nội đã nuôi dưỡng tôi từ thuở nhỏ.

Tết nghề rực rỡ trên sân khấu, tết nhà lặng lẽ phía sau…

* Đã gắn bó gần 60 năm với sân khấu, bà thấy tết xưa trên sân khấu có khác nhiều so với bây giờ?

– Rất khác. Ngày xưa, được đứng trên sân khấu dịp tết là một niềm vinh dự thiêng liêng. Nghệ sĩ bước ra sàn diễn với cảm giác mình đang mang mùa xuân, mang niềm vui đến từng hàng ghế khán giả. Sân khấu khi ấy còn thiếu thốn đủ bề – ánh sáng đơn sơ, trang phục phải chắp vá, tập luyện trong điều kiện rất hạn chế nhưng cảm xúc thì trọn vẹn và lắng sâu. Khán giả đến rạp đông, chăm chú xem từng lớp diễn, từng lời thoại.

Bây giờ, điều kiện biểu diễn hiện đại hơn, kỹ thuật tốt hơn. Nhưng vì thế, đôi khi lại thiếu đi sự chờ đợi, sự hồi hộp và chiều sâu cảm xúc. Sân khấu không còn là nơi duy nhất để người ta tìm đến niềm vui ngày tết, nên người nghệ sĩ phải nỗ lực gấp nhiều lần để giữ được sự lắng đọng ấy trong lòng khán giả.

* Có kỷ niệm nào trong những cái tết xưa của một người nghệ sĩ mà bà cảm thấy khó tìm lại nhất ở sân khấu ngày nay?

– Có lẽ khó tìm lại nhất là những cái tết phải xa nhà để đi diễn. Ngày ấy, với nghệ sĩ, tết không chỉ là sum vầy mà còn là trách nhiệm với sân khấu. Có những đêm giao thừa đứng sau cánh gà, nghe tiếng pháo vọng xa, lòng vừa ấm vì được sống trọn với nghề, vừa chùng xuống vì thiếu vắng bữa cơm gia đình. Khi màn nhung khép lại, tiếng vỗ tay của khán giả vang rất lâu, đủ đầy niềm hạnh phúc, nhưng sau đó lại là một khoảng lặng rất riêng – chỉ người nghệ sĩ mới hiểu.

* Nhìn lại chặng đường nghệ thuật đã qua, người đồng nghiệp nào mà bà ghi dấu, là điểm tựa đặc biệt của bà?

– Câu hỏi của chị khiến tôi rất muốn nói tới chồng mình – NSƯT Nguyễn Văn Hải. Với tôi, anh Hải trước hết là một người đồng nghiệp đặc biệt – người hiểu nghề, hiểu sân khấu và hiểu cả những khoảng lặng phía sau ánh đèn mà không cần phải nói ra. Có những cái tết, chúng tôi cùng đứng trên sân khấu, cùng chia sẻ một nhịp thở nghề nghiệp, chỉ một ánh nhìn cũng đủ biết nhau đang nghĩ gì, cần gì. Nhưng cũng có những cái tết, khi sân khấu của tôi rực rỡ và trọn vẹn nhất, thì phía sau lại là sự lặng lẽ rất đời của anh. Anh giúp tôi lo toan hết kinh tế gia đình, để tôi có thể yên tâm sống hết mình với nghề. Với người nghệ sĩ, được nâng đỡ bằng sự thấu hiểu âm thầm như thế chính là một mùa xuân bền bỉ – không ồn ào, nhưng ở lại rất lâu trong đời.

* Vì sao giữa bộn bề công việc, bà vẫn giữ thói quen “làm” tết theo kiểu xưa?

– Với tôi, tết là lúc giữ ấm cho chính mình và cho sân khấu. Dù bận rộn, tôi vẫn làm một buổi tất niên, mời anh em nghệ sĩ về “vườn nhà” gói bánh chưng, nhóm bếp và cùng thức bên nồi bánh sôi. Trong khói bếp và mùi lá dong, chúng tôi kể chuyện nghề, nhắc lớp trẻ về những năm tháng sân khấu thiếu thốn nhưng nghĩa tình đầy đặn. Tôi tin sân khấu còn sống khi nghệ sĩ còn biết ngồi lại bên nhau. Bữa cỗ tết được chuẩn bị chậm rãi, chỉn chu như một cách truyền lửa. Quanh mâm cơm là nhiều thế hệ, để hiểu rằng sân khấu không chỉ nối dài trên sàn diễn, mà còn được gìn giữ bằng ký ức và tấm lòng.