Khi món ăn viết nên câu chuyện khí hậu, tập quán và ước vọng đầu năm

Tết Nguyên đán ở Việt Nam không chỉ là khoảnh khắc chuyển giao năm cũ – năm mới, mà còn là dịp sum vầy, nơi mọi giá trị truyền thống được gìn giữ trọn vẹn nhất. Và nếu có điều gì thể hiện rõ tinh thần ấy, thì đó chính là mâm cỗ Tết. Qua từng món ăn, người ta có thể cảm nhận được khí hậu, thổ nhưỡng, khẩu vị và cả những ước mong thầm gửi cho một năm đủ đầy, ấm no. Dọc theo dải đất hình chữ S, mâm cỗ 3 miền mang những sắc thái khác nhau, nhưng đều chung một tấm lòng hướng về gia đình và tổ tiên.

Miền Bắc – Cầu kỳ, ấm áp giữa mùa đông lạnh

Ẩm thực miền Bắc vốn nổi tiếng với sự tinh tế, chỉn chu trong cách chế biến lẫn trình bày. Điều này thể hiện rất rõ trên mâm cỗ Tết. Không chỉ hài hòa về màu sắc xanh – đỏ, mâm cỗ còn phong phú các món xào, hấp, canh… phản ánh đúng đặc trưng khí hậu miền Bắc: mùa đông lạnh giá, vì thế món ăn ngày Tết thường giàu năng lượng, giúp giữ ấm cơ thể và có thể bảo quản trong tiết trời rét.

Một mâm cỗ Tết điển hình của miền Bắc không thể thiếu bánh chưng, thịt đông và bát canh nóng.

Bánh chưng là linh hồn của ngày Tết phương Bắc. Chiếc bánh vuông vức, gói ghém nếp thơm, đỗ xanh và thịt mỡ tượng trưng cho đất trời, cho sự đủ đầy. Để ăn đỡ ngán và bớt đầy bụng, người ta thường dùng kèm dưa hành muối chua – vị chua nhẹ giúp cân bằng độ béo, tạo nên hương vị Tết rất đặc trưng.

Thịt đông lại là món ăn phản ánh rõ nét khí hậu lạnh miền Bắc. Người xưa truyền miệng rằng vì trời rét buốt, nồi canh chân giò để ngoài cũng tự đông lại, từ đó thành món thịt đông độc đáo. Nhờ phần da và chân giò, món ăn có độ kết dính tự nhiên, càng lạnh lại càng ngon, trong veo và mát lành.

Mâm cỗ miền Bắc cũng nhất định phải có một bát canh. Phổ biến nhất là canh bóng thả hoặc canh măng khô nấu móng giò – vừa béo ngậy, vừa có vị ngọt thanh của măng, ăn giữa tiết trời se lạnh giúp ấm bụng và no lâu.

Miền Trung – Đậm đà gia vị, mộc mạc mà sâu sắc

Nếu miền Bắc gây ấn tượng bởi sự cầu kỳ, thì miền Trung lại nổi bật với hương vị đậm đà và cách phối gia vị tài tình. Mâm cỗ Tết nơi đây có đủ vị chua – cay – mặn – ngọt, hài hòa theo một phong vị rất riêng, không lẫn với bất kỳ vùng nào.

Người miền Trung ăn bánh tét giống miền Nam, nhưng thường dùng kèm dưa món. Loại đồ chua này được làm từ củ cải, cà rốt, đu đủ phơi khô rồi ngâm mắm đường, có vị đậm đà đặc trưng. Dưa món không chỉ giúp bánh tét bớt ngán mà còn ăn kèm với nhiều món thịt khác, tạo nên sự cân bằng hoàn hảo.

Nếu miền Bắc có giò thủ, thì miền Trung nổi tiếng với giò bò trứ danh. Thịt bò quết nhuyễn, trộn cùng tiêu hột, khi cắt ra có vị mặn ngọt xen lẫn chút cay nồng, thơm đậm và đầy cá tính – như chính con người miền Trung chân chất mà mạnh mẽ.

Nhắc đến Tết miền Trung mà bỏ qua tré thì thật thiếu sót. Từ những phần tưởng chừng “ít ngon” như tai heo, bì heo, người dân nơi đây đã khéo léo trộn cùng thính gạo, ủ lên men tạo thành món nhâm nhi thơm lừng. Khi ăn, tré thường được chấm với tương ớt cay xè, vị cay lan tỏa làm dậy lên hương vị đặc trưng của ngày xuân miền nắng gió.

Miền Nam – Phóng khoáng, trù phú và ngọt lành

Sự trù phú của miền Nam thể hiện rõ qua mâm cỗ Tết đầy màu sắc và phong phú nguyên liệu. Khí hậu quanh năm nắng ấm, không có mùa đông lạnh, nên món ăn ngày Tết không thiên về giữ nhiệt mà mang đậm sắc thái ẩm thực nhiệt đới, tươi tắn và hào sảng.

Thay vì bánh chưng, người miền Nam ăn bánh tét. Bánh thường được dùng kèm củ kiệu muối chua và tôm khô. Miếng bánh tét dẻo thơm hòa cùng vị chua cay của kiệu, thêm chút mặn ngọt đậm đà từ tôm khô, tạo nên hương vị Tết rất riêng của phương Nam.

Món mặn nổi tiếng nhất trong mâm cỗ miền Nam là thịt kho trứng. Thịt được kho cùng nước dừa, tạo vị ngọt bùi đặc trưng đúng với khẩu vị nơi đây. Miếng thịt chuẩn phải cắt thành khối vuông vức – gửi gắm ước mong năm mới vuông tròn, mọi sự như ý.

Dù nhiều thịt thà, mâm cỗ miền Nam vẫn không thể thiếu màu xanh của canh khổ qua nhồi thịt. Tên gọi “khổ qua” mang ý nghĩa những điều vất vả của năm cũ sẽ trôi qua khi năm mới đến. Bên cạnh ý nghĩa ấy, món canh thanh mát này còn giúp cân bằng vị giác sau những món ăn giàu đạm.

Dù ở miền Bắc, miền Trung hay miền Nam, nhìn vào mâm cỗ Tết, ta đều thấy sự kỳ công, tỉ mỉ và những tình cảm tốt đẹp được gửi gắm trong từng món ăn. Mỗi vùng đất một phong vị, nhưng tất cả đều chung một ước vọng về năm mới an lành, sung túc.

Tết đến xuân về, hãy chậm rãi thưởng thức từng món ăn truyền thống, để cảm nhận trọn vẹn hương vị quê nhà – không chỉ ngon mà còn đậm đà ý nghĩa.