‘Vẽ lại’ thế trận y tế ở siêu đô thị TP.HCM

Trong bối cảnh không gian đô thị mở rộng, TP chuyển mình thành một siêu đô thị gần 14 triệu dân, một thế trận y tế mới đang dần định hình: quy mô, linh hoạt và mang tầm vóc chiến lược.

Sự tái cấu trúc này không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng đa dạng của người dân, còn mở ra cơ hội để ngành y tế TP vươn ra “biển lớn”, hướng đến vị thế trung tâm y tế của khu vực ASEAN và châu Á.

Trò chuyện với Tuổi Trẻ nhân kỷ niệm 71 năm Ngày Thầy thuốc Việt Nam, PGS.TS Tăng Chí Thượng, Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, khẳng định: “Trước những yêu cầu mới trong tình hình mới, việc phát triển và vận hành hệ thống y tế theo cấu trúc đa tầng – đa cực – đa trung tâm không còn dừng lại ở định hướng trên giấy, mà phải được tổ chức triển khai đồng bộ, hiện thực hóa bằng các nhiệm vụ, giải pháp và sản phẩm cụ thể, từng bước hoàn thiện và vận hành hiệu quả trong thực tiễn”.

Mỗi cơ sở y tế cần được tổ chức và vận hành đúng vai trò, đúng năng lực và đúng giới hạn kỹ thuật theo các tầng chăm sóc, tránh tình trạng “làm thay”, “làm vượt” hoặc “làm không hết” chức năng của mình.

PGS.TS Tăng Chí Thượng (Giám đốc Sở Y tế TP.HCM)

Đúng tầng – đúng trách nhiệm – đúng năng lực

* Thưa ông, tái cấu trúc hệ thống y tế TP theo hướng “đa tầng – đa cực – đa trung tâm” có khác gì so với cách tổ chức hiện nay hay chỉ là cách gọi mới cho một cấu trúc cũ?

– Sự mở rộng không gian đô thị sau hợp nhất với tỉnh Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu (cũ) đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới mô hình tổ chức, quản trị và cung ứng dịch vụ y tế. Hiện TP.HCM đã trở thành đô thị có quy mô dân số gần 14 triệu người, với hệ sinh thái y tế trải dài từ trung tâm đô thị đến các khu vực vùng ven, đặc khu Côn Đảo.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu mới trong tổ chức và vận hành hệ thống y tế. Theo đó, không thể tiếp tục tư duy theo mô hình “đơn trung tâm”, mà buộc phải chuyển sang tư duy quản trị hệ thống quy mô lớn, đa điểm, đa cấp độ.

Bước sang năm 2026, việc phát triển và vận hành hệ thống y tế theo cấu trúc “đa tầng – đa cực – đa trung tâm” được ngành y tế TP.HCM xác định không chỉ dừng ở định hướng, mà phải được triển khai đồng bộ, hiện thực hóa bằng các nhiệm vụ, giải pháp cụ thể. Có thể khẳng định, cấu trúc “đa tầng – đa cực – đa trung tâm” không chỉ là một mô hình tổ chức, mà là một chiến lược phát triển dài hạn của ngành y tế TP trong giai đoạn mới.

Việc triển khai nghiêm túc, đồng bộ và nhất quán cấu trúc này ngay từ năm 2026 sẽ tạo nền tảng để hệ thống y tế TP vận hành hiệu quả, bền vững, đáp ứng tốt hơn nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao của người dân và khẳng định vai trò trung tâm y tế chất lượng cao của khu vực.

* Để giải thích ngắn gọn cho người dân dễ hình dung, xin ông mô tả thêm về mô hình “đa tầng – đa cực – đa trung tâm”?

– Đa tầng không còn là khái niệm định hướng, mà phải trở thành nguyên tắc tổ chức bắt buộc của toàn hệ thống y tế trong năm 2026. Theo đó, cần quan tâm, đầu tư đồng bộ cho mỗi tầng chăm sóc, từ tầng khám chữa bệnh ban đầu do y tế cơ sở đảm trách; đến tầng kỹ thuật cơ bản do các bệnh viện đa khoa (trước đây là các bệnh viện tuyến huyện) đảm trách và cao nhất là tầng điều trị chuyên sâu do các bệnh viện đa khoa, chuyên khoa tuyến cuối của TP đảm trách.

Đa cực là một yêu cầu cấp thiết đối với hệ thống y tế TP trong bối cảnh TP có quy mô dân số của một siêu đô thị và không gian quản lý ngày càng mở rộng. Nếu trước đây hệ thống y tế còn mang tính tập trung cao vào khu vực nội đô, nay việc hình thành và củng cố các cực y tế tại các khu vực cửa ngõ, các địa bàn mới sáp nhập là yêu cầu khách quan, không thể chậm trễ.

Đa trung tâm là một bước phát triển cao hơn của hệ thống y tế TP. Nếu đa tầng là nguyên tắc phân vai, đa cực là nguyên tắc phân bố không gian, thì đa trung tâm là nguyên tắc điều hành và dẫn dắt chuyên môn. Đa trung tâm giúp hệ thống y tế phát triển theo chiều sâu và chiều rộng, tránh phụ thuộc vào một vài đầu mối duy nhất.

Gỡ “nút thắt” từ trạm y tế

* Tâm lý “lên trên mới yên tâm” khiến tình trạng người bệnh vượt tuyến vẫn có chưa hồi kết. Vậy, khi chúng ta đi theo cấu trúc mới, đâu là “nút thắt” để hạn chế việc này?

– Thực tiễn đã chỉ rõ “nút thắt” lớn nhất vẫn nằm ở tuyến y tế cơ sở, cụ thể là trạm y tế xã. Khi trạm y tế chưa đủ sức tạo niềm tin là nơi khám chữa bệnh đầu tiên, toàn bộ cấu trúc phân tầng phía trên sẽ bị méo mó. Người dân bỏ qua tầng đầu tiên, dồn lên tầng cao hơn khiến tuyến trên quá tải, còn tuyến dưới không phát huy được vai trò là “người gác cổng” của hệ thống y tế.

Cần phải nhìn nhận nguyên nhân không chỉ nằm ở một yếu tố đơn lẻ, mà là tổng hòa của nhiều yếu tố, bao gồm hạn chế về nhân lực (thiếu cả bác sĩ và nhân sự đa ngành); bất cập về tổ chức và mô hình hoạt động (còn thụ động, chờ người dân đến khám); và cả cơ chế vận hành, tài chính chưa tạo động lực đủ mạnh để thu hút và giữ chân nhân lực giỏi.

Vì vậy, câu trả lời trước hết phải nâng cao thực lực và củng cố niềm tin tại tuyến đầu. Khi đó, vượt tuyến sẽ không còn là lựa chọn mặc định, mà chỉ diễn ra khi thật sự cần thiết về chuyên môn. Và đó mới chính là vận hành đúng tinh thần của hệ thống y tế đa tầng – nơi mỗi tầng làm đúng vai trò của mình, phối hợp chặt chẽ với nhau, vì lợi ích chung của người bệnh.

* Khi trạm y tế phát huy được vai trò là “người gác cổng”, là “điểm chạm đầu tiên” như ông nói, người dân sẽ được lợi gì?

– Vấn đề cốt lõi của trạm y tế không chỉ nằm ở cơ sở vật chất hay nhân lực, mà nằm ở chỗ cần chứng minh được một cách rõ ràng và thuyết phục rằng “người dân sẽ được lợi gì” khi lựa chọn trạm y tế là điểm đến đầu tiên.

Nếu trạm y tế chỉ dừng lại ở việc khám, chẩn đoán và cấp thuốc như một cơ sở khám chữa bệnh thông thường, rất khó tạo ra sự khác biệt. Giá trị đặc thù của y tế cơ sở không nằm ở điều trị đơn thuần, mà ở chức năng quản lý và theo dõi sức khỏe liên tục theo vòng đời từ trẻ em, người trưởng thành, phụ nữ mang thai, người lao động đến người cao tuổi và người có bệnh mạn tính.

Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa trạm y tế và các cơ sở khám chữa bệnh khác. Trạm y tế không chỉ “chữa một lần”, mà đồng hành lâu dài; không chỉ xử lý bệnh, mà quản lý nguy cơ và dự phòng biến chứng; không chỉ chăm sóc cá nhân, mà quản lý sức khỏe cả cộng đồng theo địa bàn.

Và để đạt các điều này, nguyên tắc hành động của ngành y tế TP là không để trạm y tế “tự xoay xở”. Trạm y tế không thể hoạt động đơn lẻ, mỗi trạm phải được đặt trong một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ, liên thông chuyên môn và kết nối số.

Mở rộng không gian nhưng không phân mảnh chất lượng

* Để vận hành hiệu quả hệ sinh thái y tế quy mô lớn đa tầng, chắc chắn nhân lực y tế phải được xem là yếu tố then chốt…

– Đúng vậy. Trong một hệ sinh thái y tế đa tầng – đa cực – đa trung tâm, nhân lực chất lượng cao là yếu tố trụ cột quyết định năng lực cạnh tranh của toàn hệ thống.

Ngành y tế có các nhóm giải pháp chính để giữ chân bác sĩ giỏi như tạo môi trường hành nghề chuyên nghiệp và cơ hội phát triển kỹ thuật cao. Khi bác sĩ được làm nghề ở đỉnh cao chuyên môn, được tiếp cận trang thiết bị hiện đại và được tham gia những ca bệnh phức tạp, đó chính là động lực giữ chân bền vững nhất.

Ngoài ra, cấu trúc lại các bệnh viện đa khoa, chuyên khoa tuyến cuối theo mô hình “1 bộ máy – 2 cơ sở” và mở rộng cơ sở 2 theo hướng đa cực. Việc hình thành các cơ sở 2 của các bệnh viện đầu ngành không chỉ nhằm giảm tải cho các bệnh viện trung tâm, còn tạo thêm không gian phát triển cho các ê kíp chuyên sâu, trao cơ hội dẫn dắt chuyên môn cho thế hệ kế cận, qua đó giữ chân và thu hút nhân lực giỏi ở cả khu vực trung tâm và các khu vực lân cận.

Bên cạnh đó, cần có thêm các chính sách đãi ngộ và phát triển nghề nghiệp dài hạn. Ngành y tế TP đang tham mưu hoàn thiện cơ chế tài chính theo hướng tăng tính tự chủ, gắn thu nhập với hiệu quả và chất lượng chuyên môn.

* Ông từng chia sẻ bệnh viện cửa ngõ sẽ là “điểm chặn chiến lược” của hệ thống. Vậy đâu là ranh giới để phân biệt một “điểm chặn chiến lược” đúng nghĩa với một bệnh viện tuyến trước chỉ làm nhiệm vụ tiếp nhận rồi chuyển bệnh?

– Năm 2026, ngành y tế TP tiếp tục tham mưu TP triển khai thêm loại hình các bệnh viện cơ sở 2 của các bệnh viện trung tâm, các cơ sở 2 này cũng chính là “điểm chặn chiến lược”.

Bản chất của mô hình này là mở rộng không gian phục vụ nhưng không phân mảnh chất lượng, bảo đảm người dân, dù ở khu vực trung tâm hay vùng ven, đều được tiếp cận dịch vụ y tế với cùng chuẩn mực chuyên môn, an toàn và hiệu quả.

Trong giai đoạn 2026 – 2030 và những năm tiếp theo, “cơ sở 2” không được hiểu là phần mở rộng cơ học, mà phải được xác định là một cấu phần chiến lược trong tổ chức hệ thống y

tế đa tầng – đa cực – đa trung tâm của TP.HCM. Và yêu cầu xuyên suốt của cơ sở 2 là một đầu mối quản trị – một chuẩn chất lượng – một hệ thống điều phối thống nhất.

Cần xem đây không chỉ là giải pháp giảm tải trước mắt, mà là tư duy tổ chức lại toàn bộ hệ thống y tế TP để thích ứng với giai đoạn phát triển mới của một siêu đô thị mở rộng.