Vì sao nhiều sa mạc lại giáp đại dương?

Khi hình dung về sa mạc, chúng ta thường nghĩ đến một vùng rộng lớn bao phủ bởi cát, trống trải và cách xa nguồn nước. Tuy nhiên, nhiều sa mạc khô hạn nhất thế giới lại nằm ngay cạnh đại dương, chẳng hạn sa mạc Atacama ở Chile hay Namib ở miền nam châu Phi.

Các nhà khoa học cho biết hiện tượng này là kết quả của sự kết hợp giữa hoàn lưu khí quyển, dòng hải lưu lạnh và địa hình núi cao.

Yếu tố đầu tiên liên quan đến chuyển động thẳng đứng của không khí.

Hầu hết sa mạc nằm phía trên hoặc phía dưới đường xích đạo. Khu vực này nhận nhiều bức xạ Mặt trời nhất, khiến không khí nóng lên và bốc lên cao.

Khi không khí ẩm bốc lên, hơi nước ngưng tụ và tạo mưa, hình thành các vùng rừng mưa nhiệt đới. Sau đó khối không khí này di chuyển ra xa và hạ xuống ở các vĩ độ khoảng 20 – 40 độ Bắc và Nam của đường xích đạo, đồng thời ngăn cản sự hình thành mây. Điều này giải thích tại sao có nhiều sa mạc dọc theo vành đai cận nhiệt đới như Sahara và Kalahari.

Yếu tố thứ hai là chuyển động ngang của không khí.

Gần xích đạo, gió mậu dịch thường thổi từ đông sang tây, mang hơi ẩm đến bờ đông các lục địa. Khi vượt qua đất liền, lượng ẩm này giảm mạnh, khiến bờ tây trở nên khô hơn.

Ở Namib, phần lớn lượng mưa rơi ở các vùng núi phía đông, thay vì ngay trong khu vực sa mạc ven biển.

Dòng hải lưu lạnh cũng đóng vai trò quan trọng. Khi không khí đi qua dòng nước lạnh sẽ nguội đi và ổn định, khó bốc lên cao để hình thành mây mưa. Thay vào đó, hơi ẩm bị giữ lại ở tầng thấp, tạo ra sương mù dày đặc dọc bờ biển nhưng rất ít mưa trên đất liền, góp phần duy trì điều kiện khô hạn.

Địa hình núi cao là yếu tố quan trọng thứ ba. Khi không khí ẩm bị buộc phải vượt qua dãy núi, nó mất độ ẩm ở sườn đón gió. Khi không khí đến phía bên kia núi thì đã mất đi phần lớn hơi ẩm, hình thành “vùng chắn mưa” với lượng mưa cực thấp.

Trường hợp của sa mạc Atacama là ví dụ điển hình khi gió ẩm từ Đại Tây Dương gây mưa lớn ở lưu vực Amazon, sau đó tiếp tục mất ẩm khi vượt qua dãy Andes, khiến Atacama trở thành một trong những nơi khô hạn nhất hành tinh.

Nhờ những điều kiện đặc thù này, các sa mạc ven biển thường có khí hậu mát và ổn định hơn sa mạc nội địa, đồng thời là nơi sinh sống của nhiều loài sinh vật thích nghi độc đáo với sương mù và độ ẩm thấp.

Các cơ chế tương tự cũng góp phần hình thành các sa mạc ở vùng cực, nơi không khí quá lạnh để giữ hơi nước và các hệ thống thời tiết khó xâm nhập sâu vào lục địa.