Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei và Tổng thống Masoud Pezeshkian (Ảnh: Getty).
Hệ thống chính trị Iran là mô hình Cộng hòa Hồi giáo thần quyền, kết hợp yếu tố dân cử với quyền lực tôn giáo tối thượng. Không giống các nước dân chủ truyền thống, nơi tổng thống là trung tâm quyền lực hành pháp, Iran tồn tại hai trung tâm quyền lực nhưng không ngang bằng, Lãnh tụ Tối cao nắm quyền định hướng chiến lược, trong khi Tổng thống chỉ thực thi hàng ngày trong khuôn khổ định sẵn.
Vị trí Lãnh tụ Tối cao đang khuyết sau sự kiện Giáo chủ Ayatollah Ali Khamenei “tử vì đạo” ngày 28/2 trong các cuộc tấn công phủ đầu của Mỹ và Israel. Theo Hiến pháp, một Hội đồng chuyển tiếp gồm Tổng thống Masoud Pezeshkian, Chánh án Tòa án Tối cao và một thành viên Hội đồng Giám hộ đang tạm thời điều hành, chờ Hội đồng Chuyên gia bầu người kế nhiệm. Dù vậy, cấu trúc quyền lực cơ bản vẫn dựa trên Hiến pháp 1979 (sửa đổi năm 1989), nhấn mạnh sự vượt trội của Lãnh tụ Tối cao.
Nền tảng cơ sở hiến pháp
Nền tảng của hệ thống chính trị Iran bắt nguồn từ Cách mạng Hồi giáo 1979, lật đổ chế độ quân chủ Shah Mohammad Reza Pahlavi. Ayatollah Ruhollah Khomeini, lãnh tụ tinh thần từ lưu vong, trở về Tehran ngày 1/2/1979, trở thành biểu tượng của phong trào chống độc tài và chống can thiệp nước ngoài. Cuộc cách mạng không chỉ là chính trị mà còn mang tính tôn giáo: nhân dân Iran (98,2% ủng hộ trong cuộc trưng cầu dân ý tháng 4/1979) chọn mô hình “Cộng hòa Hồi giáo” thay vì “dân chủ thế tục”.
Ông Khomeini đưa ra khái niệm “Velayat-e Faqih” (Sự giám hộ của các luật gia Hồi giáo) trong tác phẩm Chính quyền Hồi giáo viết năm 1970. Hiến pháp năm 1979 quy định rõ, Lãnh tụ Tối cao là người kế thừa quyền lực của Imam thứ 12, nắm vai trò lãnh đạo tối thượng.
Năm 1989, sau khi Giáo chủ Khomeini qua đời, Hiến pháp Iran được sửa đổi để cho phép ông Ayatollah Ali Khamenei lên nắm quyền, đồng thời bãi bỏ chức vụ thủ tướng, chuyển toàn bộ quyền hành pháp cho Tổng thống nhưng vẫn đặt dưới sự giám sát của Lãnh tụ (Điều 57).
Theo Hiến pháp Iran, Lãnh tụ Tối cao được “Hội đồng Chuyên gia” bầu chọn và giữ vị trí trọn đời. Ngược lại, Tổng thống do dân bầu trực tiếp, với nhiệm kỳ 4 năm và được tái cử tối đa một lần. Điều này tạo nên sự khác biệt cốt lõi giữa hai chức vụ trên: Lãnh tụ đại diện cho “sự bất diệt” của cách mạng Hồi giáo, còn Tổng thống là “người thực thi” hàng ngày, phải được Lãnh tụ phê chuẩn trước khi nhậm chức và có thể bị bãi nhiệm bởi Quốc hội (với 2/3 phiếu) hoặc Tòa án Tối cao.
Hiện nay, sau cái chết của Giáo chủ Khamenei – người nhậm chức từ năm 1989, Iran đang trong giai đoạn chuyển tiếp. Theo đó, Tổng thống Masoud Pezeshkian (đắc cử năm 2024) cùng Chánh án Tòa án Tối cao và một thành viên Hội đồng Giám hộ sẽ tạm thời đảm nhận vai trò lãnh đạo đất nước.
Hội đồng Chuyên gia (bao gồm 88 thành viên) sẽ bầu Lãnh tụ mới trong thời gian sớm nhất. Đây chính là minh chứng sống động cho ưu thế của Lãnh tụ tối cao: ngay cả trong bối cảnh khủng hoảng, Tổng thống cũng chỉ đóng vai trò “tạm quyền”, không thể tự quyết định các vấn đề chiến lược.
Quyền lực của Lãnh tụ Tối cao: Người định hướng toàn bộ hệ thống
Lãnh tụ Tối cao là trung tâm quyền lực tuyệt đối tại Iran, vừa mang tính chính trị, quân sự, vừa mang tính tôn giáo. Theo Điều 110 Hiến pháp, Lãnh tụ có 11 nhóm quyền lực cốt lõi, bao quát mọi lĩnh vực của Nhà nước.
Thứ nhất, định hướng chiến lược quốc gia. Lãnh tụ Tối cao xác định các chính sách tổng quát của Cộng hòa Hồi giáo Iran sau khi tham khảo “Hội đồng Xác định lợi ích” và giám sát việc thực thi đúng đắn các chính sách đó. Điều này bao gồm chương trình hạt nhân, chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia – những lĩnh vực Tổng thống chỉ thực thi chứ không quyết định. Ví dụ, Giáo chủ Khamenei đã phê chuẩn nhưng cũng kiểm soát chặt chẽ “Thỏa thuận hạt nhân JCPOA” năm 2015 dưới thời Tổng thống Rouhani và sau đó cho phép rút dần cam kết từ năm 2018.
Thứ hai, tổng tư lệnh tối cao quân đội. Lãnh tụ chỉ huy tối cao các lực lượng vũ trang, tuyên bố chiến tranh và hòa bình, huy động lực lượng, bổ nhiệm và sa thải chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), tham mưu trưởng liên quân và các tư lệnh quân chủng. IRGC – lực lượng tinh nhuệ song song với quân đội chính quy, trực thuộc trực tiếp Lãnh tụ, không qua Tổng thống. IRGC kiểm soát kinh tế lớn và các lực lượng ủy nhiệm khu vực (Hezbollah, Houthi), biến Lãnh tụ thành người quyết định chính sách khu vực.
Thứ ba, kiểm soát tư pháp và truyền thông. Lãnh tụ bổ nhiệm Chánh án Tòa án Tối cao, 6 pháp quan Hội đồng Giám hộ và Giám đốc Đài Truyền hình quốc gia (IRIB). Tư pháp Iran không độc lập mà phục vụ đường lối Hồi giáo do Lãnh tụ định hướng. Truyền thông quốc gia cũng vậy để đảm bảo định hướng tư tưởng.
Thứ tư, giám sát bầu cử và bổ nhiệm then chốt. Lãnh tụ ký sắc lệnh công nhận kết quả bầu Tổng thống, xác nhận tư cách ứng viên lần đầu (cùng Hội đồng Giám hộ); có quyền cách chức Tổng thống nếu Tòa án Tối cao kết tội vi hiến hoặc Quốc hội biểu quyết bất tín nhiệm (Điều 110 khoản 10). Lãnh tụ còn có quyền bổ nhiệm 2 đại diện vào Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao (SNSC) – cơ quan do Tổng thống chủ tọa nhưng quyết định phải được Lãnh tụ phê chuẩn.
Thứ năm, giải quyết xung đột và quyền đặc biệt. Lãnh tụ giải quyết tranh chấp giữa ba nhánh quyền lực, triệu tập “Hội đồng Xác định lợi ích” khi cần và ân xá tù nhân theo khuyến nghị tư pháp. Điều 57 Hiến pháp khẳng định mọi nhánh đều dưới “sự giám sát tuyệt đối” của Lãnh tụ.
Không giới hạn nhiệm kỳ, Lãnh tụ do Hội đồng Chuyên gia bầu chọn (Điều 107), gần như không bị kiểm soát thực tế. Ông Khamenei nắm quyền từ 1989 đến nay, xây dựng “Văn phòng Lãnh tụ” với hàng nghìn nhân viên, kiểm soát các tổ chức từ thiện phi chính phủ và lực lượng tình báo. Các chuyên gia CFR nhấn mạnh: “Lãnh tụ Tối cao không chỉ lãnh đạo đất nước mà còn định nghĩa hệ thống”.
Sau cái chết của ông Khamenei, quyền lực này tạm thời chuyển cho Hội đồng chuyển tiếp theo Điều 111. Tuy nhiên, Hiến pháp Iran vẫn quy định rõ rằng bất kỳ Lãnh tụ mới nào cũng sẽ kế thừa toàn bộ quyền lực định hướng hệ thống, không thay đổi bản chất thần quyền.
Quyền lực của Tổng thống: Người điều hành hàng ngày nhưng bị ràng buộc
Tổng thống là “quan chức cao nhất thứ hai sau Lãnh tụ” (Điều 113), do dân bầu trực tiếp nhiệm kỳ 4 năm (tối đa hai nhiệm kỳ). Ông lãnh đạo hành pháp, quản lý kinh tế, ngân sách, bổ nhiệm Nội các (phải được Quốc hội phê chuẩn) và đại diện ngoại giao thường nhật. Tuy nhiên, mọi hành động phải nằm trong “khung chính sách tổng quát” do Lãnh tụ định hướng.
Quyền hạn cụ thể của Tổng thống: (i) Thực thi Hiến pháp, lãnh đạo chính phủ hàng ngày. (ii) Chủ tọa Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran (SNSC) nhưng quyết định phải được Lãnh tụ phê chuẩn (Điều 176). (iii) Đề xuất ngân sách, ký hiệp ước quốc tế (nhưng Lãnh tụ quyết định đường lối). (iv) Bổ nhiệm các Bộ trưởng (trừ Bộ Quốc phòng, Tình báo và Ngoại giao – Lãnh tụ Tối cao thường ảnh hưởng trực tiếp).
Tổng thống không kiểm soát quân đội, IRGC, tư pháp, truyền thông quốc gia. Ông có thể bị Lãnh tụ Tối cao cách chức dễ dàng (Điều 110). Quốc hội có thể chất vấn, biểu quyết bất tín nhiệm nhưng Lãnh tụ có tiếng nói cuối cùng. Hội đồng Giám hộ kiểm soát tư cách ứng viên, loại bỏ những người không phù hợp với đường lối.
Lịch sử các Tổng thống cho thấy rõ ràng sự ràng buộc này. Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad (2005-2013) có quan điểm khác biệt với Lãnh tụ ở một số vấn đề nhưng cuối cùng cũng nhượng bộ. Tổng thống Ebrahim Raisi (2021-2024), người có tư tưởng cứng rắn, vẫn tuân thủ đường lối hạt nhân và chính sách khu vực của Lãnh tụ. Tổng thống Masoud Pezeshkian (từ tháng 7/2024), Tổng thống cải cách đầu tiên sau 20 năm, hứa hẹn đối thoại với phương Tây và nới lỏng xã hội, vẫn công khai trung thành với Lãnh tụ Khamenei trước khi ông qua đời.
Hiện Tổng thống Masoud Pezeshkian đang dẫn dắt Hội đồng chuyển tiếp cùng Chánh án Gholamhossein Mohseni Ejei và một pháp quan thuộc Hội đồng Giám hộ. Đây là lần đầu tiên Điều 111 được kích hoạt trong lịch sử, cho thấy Tổng thống đóng vai trò tạm thời quan trọng nhưng vẫn trong khuôn khổ Hiến pháp thần quyền. Chuyên gia từ trang Reuters và Al Jazeera nhận định: “Tổng thống quản lý hàng ngày, nhưng Lãnh tụ mới quyết định hướng đi dài hạn”.
Bản chất hệ thống chính trị tại Iran là “Người quyết định” (Lãnh tụ Tối cao) và “Người quản lý” (Tổng thống). Dù sự kiện Giáo chủ Ali Khamenei qua đời mới đây đang tạo ra khoảng trống quyền lực tạm thời, Hiến pháp Iran vẫn đảm bảo nguyên tắc “Sự giám hộ của các luật gia Hồi giáo” sẽ được kế thừa, duy trì sự khác biệt cơ bản giữa hai chức vụ.
Như vậy, sự khác biệt giữa hai chức vụ đứng đầu chính thể Iran không chỉ nằm ở văn bản Hiến pháp, mà còn nằm ở thực tiễn vận hành: Lãnh tụ Tối cao định hình bản sắc Hồi giáo, chiến lược dài hạn của Iran, trong khi Tổng thống chỉ điều hành bộ máy hành chính trong giới hạn nghiêm ngặt. Sự kiện chuyển tiếp hiện tại càng khẳng định tính bền vững của mô hình này, dù đối mặt với thách thức bên ngoài và nội bộ.
Nguồn: https://dantri.com.vn/the-gioi/su-khac-biet-ve-quyen-luc-giua-lanh-tu-toi-cao-va-tong-thong-iran-20260301175550650.htm
