Vì sao Kuwait ‘bắn nhầm’ đến 3 tiêm kích F-15 của Mỹ?

Ngày 2-3, Mỹ xác nhận ba tiêm kích F-15E Strike Eagle của nước này đã bị hệ thống phòng không Kuwait “bắn nhầm” (friendly fire), các phi công đã kịp thời nhảy thoát hiểm khỏi máy bay và sống sót.

Được biết đây là dòng tiêm kích huyền thoại của quân đội Mỹ, được biên chế lần đầu vào năm 1976. F-15 có thành tích bất khả chiến bại khi đã chiến thắng hơn 100 cuộc đối đầu trên không và chưa hề bị rơi lần nào. Do đó sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên tiêm kích F-15 bị bắn hạ trong lịch sử 50 năm.

Theo báo Asia Times, thông tin ban đầu cho thấy các tiêm kích này nhiều khả năng đã được triển khai để tiêu diệt drone và tên lửa hành trình Iran, trong khi hệ thống Patriot và các tổ hợp phòng không mặt đất của Kuwait tập trung đánh chặn tên lửa đạn đạo.

Tuy nhiên trong bối cảnh giao tranh dồn dập, phòng không Kuwait đã khai hỏa vào mọi mục tiêu phát hiện được, bao gồm cả những chiếc F-15 hoạt động trong cùng khu vực.

Iran được cho là đã phóng 97 tên lửa đạn đạo và 283 drone các loại về phía Kuwait, ngoài ra còn có tên lửa hành trình, và không có tiêm kích nào của Iran tham chiến.

Mật độ mục tiêu dày đặc khiến không phận Kuwait trở nên hỗn loạn, đặt hệ thống phòng không vào tình trạng báo động cao.

Hệ thống phòng không Kuwait gồm những gì?

Kuwait sở hữu nhiều hệ thống phòng không hiện đại, gồm Patriot PAC-3 MSE và PAC-2 nâng cấp. Ngoài ra nước này còn vận hành HAWK (MIM-23) – hệ thống cũ hơn; NASAMS – hệ thống tên lửa phòng không tầm trung tiên tiến quốc gia; và SPADA – hệ thống phòng không của Ý sử dụng tên lửa đánh chặn Aspide do tập đoàn châu Âu MBDA sản xuất.

PAC-3 là tên lửa đánh chặn động năng “hit-to-kill”, tức phải va chạm trực tiếp với mục tiêu. Trong khi đó, PAC-2 sử dụng đầu đạn nổ phân mảnh, phát nổ gần mục tiêu và bắn ra các mảnh kim loại để tiêu diệt.

Cả PAC-3 lẫn PAC-2 đều được dẫn hướng đến mục tiêu bằng radar mặt đất. Hệ thống HAWK cũng tương tự, sử dụng radar chiếu xạ để bắt mục tiêu.

Một đoạn video ghi lại cảnh F-15 rơi tự do sau khi bị trúng đạn cho thấy tên lửa đã phá hủy bộ phận ổn định thẳng đứng của máy bay, khiến nó mất khả năng điều khiển. Điều này có thể cho thấy đó là tên lửa tầm nhiệt thay vì tên lửa dẫn đường bằng radar, nhưng đây chỉ là suy đoán – theo Asia Times.

Kuwait còn có các hệ thống tầm ngắn khác như SPADA 2000 – hệ thống phòng không tầm thấp đến trung, sử dụng tên lửa Aspide 2000 với đầu đạn nổ phân mảnh. Hiện chưa rõ hệ thống SPADA của Kuwait có được tích hợp với Patriot hay không.

Một hệ thống khác là NASAMS, được Mỹ phê duyệt xuất khẩu cho Kuwait năm 2022. NASAMS là hệ thống hợp tác Na Uy – Mỹ, sử dụng lại các tên lửa không đối không như AMRAAM (AIM-120) và AIM-9 cho mục đích phòng không mặt đất. Các tên lửa này dùng đầu đạn nổ phân mảnh và bám mục tiêu bằng đầu dò hồng ngoại ở giai đoạn cuối.

Đáng chú ý, một hạn chế từng được ghi nhận của hệ thống Patriot là thường đánh chặn tên lửa đạn đạo ở cự ly gần mục tiêu và ở độ cao tương đối thấp – trùng với không phận hoạt động của tiêm kích. Điều này làm gia tăng nguy cơ nhầm lẫn trong môi trường tác chiến phức tạp.

Hệ thống “phát hiện đồng minh” bị Iran gây nhiễu hay do Mỹ – Kuwait thiếu phối hợp?

Để tránh “quân ta bắn quân mình”, các hệ thống phòng không Mỹ và đồng minh được trang bị IFF (nhận diện địch – ta), phát tín hiệu mã hóa để radar xác định máy bay đồng minh.

Phòng không Kuwait được cho đã kết nối với trung tâm chỉ huy IFF của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) tại Qatar, và máy bay Mỹ sẽ không hoạt động trong không phận đồng minh nếu hệ thống phòng không khu vực không có IFF với mã cập nhật.

Theo Asia Times, Kuwait trước đó đã nâng cấp IFF của Patriot, cả phần cứng lẫn phần mềm. Dù chưa hoàn tất hoàn toàn, hệ thống này lẽ ra đủ để ngăn sự cố bắn nhầm.

Cuộc điều tra của CENTCOM có thể đang xem xét khả năng Iran gây nhiễu radar Kuwait, khiến IFF không hoạt động. Iran được cho là có ba hệ thống gây nhiễu mạnh đang hoạt động vào thời điểm máy bay bị bắn rơi.

Tuy nhiên các hệ thống này đều nằm trong lãnh thổ của Iran, được nhận định là quá xa để có thể gây nhiễu tại Kuwait.

Ngoài ra giới phân tích nhận định, việc bắn rơi một tiêm kích có thể là tai nạn, nhưng trong trường hợp có đến ba chiếc bị bắt hạ thì hoàn toàn có thể là hành động thiếu thận trọng, hoặc thiếu phối hợp giữa lực lượng Mỹ và Kuwait.

F-15 bay nhanh hơn drone nhưng chậm hơn nhiều so với tên lửa đạn đạo. Do đó về lý thuyết, ê kíp vận hành của Kuwait vẫn có thể được phân biệt qua đặc tính bay và tín hiệu radar, ngay cả khi IFF gặp vấn đề.

Hiện cuộc điều tra của CENTCOM vẫn đang được tiến hành. Tuy nhiên theo Asia Times, cơ quan này có khả năng sẽ không công khai chỉ trích một đồng minh như Kuwait nếu đúng là đã xảy ra nhầm lẫn như vậy, mà có thể sẽ đưa ra nguyên nhân “trục trặc kỹ thuật”.