Chứng nhân của phố Hội

3 thế kỷ hiện diện

Tên gọi “đình Ông Voi” bắt nguồn từ hình ảnh cặp tượng voi quỳ phục uy nghi ngay tại sân trước. Tượng voi có kích thước lớn, chạm khắc tinh xảo, khoác lễ phục công phu, thể hiện trình độ mỹ thuật cao của nghệ nhân xưa. Trong văn hóa phương Đông, voi biểu tượng cho sức mạnh và trí tuệ; còn trong Phật giáo, voi gắn liền với sức mạnh tâm thức và sự thức tỉnh. Sự hiện diện của “ông Voi” trước cổng đình không chỉ mang giá trị trang trí mà còn được xem như linh vật trấn giữ, bảo hộ cho không gian thiêng bên trong.

Đình Ông Voi được xây dựng từ thế kỷ 18, là nơi thờ tự và đóng vai trò trung tâm sinh hoạt cộng đồng, nơi cố kết cư dân bản địa trong một không gian đô thị đa dạng của thương cảng quốc tế Hội An. Lịch sử đình gắn liền với nhiều đợt trùng tu lớn vào các năm 1818, 1907, 1942, 1953, 1996, gần nhất là năm 2007. Mỗi lần trùng tu đều in dấu những biến thiên của thời cuộc, từ chiến tranh đến hòa bình, từ cơ chế làng xã truyền thống đến quản lý di sản hiện đại. Tuy vậy, qua hơn 3 thế kỷ, đình vẫn giữ được nét uy nghiêm, cổ kính.

Về mặt kiến trúc, đình Ông Voi là bài toán thú vị đối với các nhà nghiên cứu di sản. Mặt bằng tổng thể bao gồm cổng, trụ biểu, tường rào, sân rộng, tiền đường, sân giữa lát đá, nhà đông – nhà tây, chính điện và hậu tẩm. Điểm làm nên sự khác biệt của đình Ông Voi so với hệ thống đình làng tại Đà Nẵng chính là khu vực hậu tẩm, được xây 2 tầng. Đây là một nét kiến trúc cực kỳ hiếm gặp, có thể nói là duy nhất trong hệ thống đình làng ở Hội An hiện nay, thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng bậc thầy và tư duy kiến trúc đặc thù, sáng tạo của cư dân Hội An trong quá khứ.

Hệ thống thờ tự tại đây cũng rất phong phú. Bên cạnh vị chủ thần (Đại Càn quốc gia Nam Hải tứ vị thánh nương) còn thờ các vị thần bảo hộ sông nước, phản ánh rõ nét đời sống của cư dân Hội An xưa gắn chặt sinh kế với hoạt động ngư nghiệp và giao thương đường thủy.

Vị thế di sản

Nếu kiến trúc là “thân xác” thì 22 đạo sắc phong triều Nguyễn chính là “linh hồn” của đình Ông Voi. Theo ghi chép trong Quảng Nam xã chí, vào những năm 1940, có đến 22 đạo sắc phong tại đình Hội An liên quan đến các vị thần được thờ tự tại làng như Thái Giám bạch mã, Đại Càn quốc gia Nam Hải tứ vị thánh nương, Ngũ Hành tiên nương, Bổn cảnh thành hoàng, Bà Phiếm Á. Những đạo sắc này có niên đại trải dài suốt 1 thế kỷ, từ năm Minh Mạng thứ 7 (1826) đến năm Khải Định thứ 9 (1926). Tuy nhiên, qua thời gian, hiện chỉ còn 10 đạo sắc phong đang được trưng bày tại đình Ông Voi.

Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, cho rằng hệ thống sắc phong tại di tích đình Ông Voi là nguồn tư liệu gốc có giá trị trên nhiều phương diện, thể hiện sự quan tâm của triều đình nhà Nguyễn đối với thiết chế làng xã ở của cộng đồng cư dân Hội An trong lịch sử. Nguồn tư liệu này giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu sâu hơn về quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân làng/xã Hội An, đặc biệt là tín ngưỡng thờ cúng về các vị thần bảo hộ cho đời sống của cộng đồng dân cư trước đây cũng như hiện nay. “Các sắc phong này còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, tạo nên sự cố kết cộng đồng, lưu giữ ký ức văn hóa, giúp thế hệ trẻ hiểu thêm về lịch sử – văn hóa địa phương”, ông Ngọc nói.

Ông Ngọc cũng cho rằng sắc phong lưu giữ ở đình Ông Voi chứa đựng những thông tin chính xác, chân thực về tổ chức bộ máy chính quyền triều Nguyễn, nhất là những thông tin có giá trị về thực hành tín ngưỡng của cộng đồng làng Hội An xưa. Qua nội dung các sắc phong cho thấy làng xã Hội An hình thành từ rất sớm, trong đó đình Ông Voi là trung tâm hành chính – tín ngưỡng gắn với sự phát triển của thương cảng quốc tế Hội An.

Sắc phong đình Ông Voi cũng như những làng khác, đều ghi rõ từng nội dung về việc địa danh thờ thần, tên gọi và phẩm trật của thần, lý do phong sắc, công lao của thần đối với dân chúng, việc thờ cúng, ngày tháng năm ban sắc, vị vua ban sắc. Mỗi một thông tin thể hiện như thời gian, địa danh, danh tính cũng như mục đích… đã tạo cho sắc phong có những giá trị đặc biệt. “Việc ban sắc phong cho đình cũng là sự thiết lập mối quan hệ mật thiết và mang tính “ban ơn – tri ân” giữa triều đình đối với một cộng đồng làng xã có vị thế đặc biệt trong lịch sử, và là niềm tự hào, tạo nên sự gắn kết văn hóa, tâm linh bền chặt thông qua việc thờ tự và bảo vệ sắc phong của mỗi nơi”, ông Ngọc chia sẻ.

Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An đã số hóa, lưu trữ file để bảo quản, lưu giữ các bản sắc phong đình Ông Voi và sử dụng, phát huy giá trị, tránh tác động vật lý trực tiếp. Nội dung số hóa tạo cơ sở dữ liệu để dịch thuật, nghiên cứu về lịch sử – văn hóa đô thị cổ Hội An, trong đó những sắc phong đình Hội An (đình Ông Voi) góp phần làm phong phú nguồn di sản tư liệu thuộc đô thị cổ Hội An. (còn tiếp)