Bóng hồng ngành pháp y kể chuyện nghề phía sau những bản kết luận

Gắn bó với nghề bằng chữ “duyên” giữa tầng tầng định kiến

Trong lĩnh vực pháp y vốn đòi hỏi độ chính xác gần như tuyệt đối, ThS.BS Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội, được nhắc đến như một trong những người tiên phong và là nữ lãnh đạo hiếm hoi theo đuổi chuyên ngành đặc thù này.

Thời gian còn học tập tại Đại học Y Hà Nội, bà là một trong 10 sinh viên có thành tích xuất sắc. Nền tảng đào tạo chính quy cùng quá trình rèn luyện nghiêm túc giúp bà sớm định hình tư duy khoa học và phong cách làm việc cẩn trọng. 

Chính những yếu tố này trở thành tiền đề quan trọng để bà rẽ hướng sang lĩnh vực pháp y, một chuyên ngành vốn kén người theo đuổi.

ThS.BS Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội (Ảnh: Thành Nam).

Chia sẻ về cơ duyên nghề nghiệp, bà cho rằng lựa chọn này giống như một sự sắp đặt tự nhiên giữa con người và công việc. 

Thời điểm bà theo đuổi chuyên ngành này, pháp y vẫn là lĩnh vực ít người lựa chọn. Mỗi khóa chỉ có 1-2 sinh viên đăng ký, trong đó nữ giới chiếm tỷ lệ rất thấp.

Tại Việt Nam, pháp y chỉ thực sự phát triển theo hệ thống chính thống trong hơn 2 thập kỷ trở lại đây. Nhận thức xã hội về lĩnh vực này còn hạn chế, trong khi yếu tố văn hóa và tín ngưỡng khiến nhiều người e ngại các công việc liên quan đến người đã khuất.

Sau thời gian làm công tác quản lý tại Sở Y tế Hà Nội, bà chuyển về công tác chuyên môn tại Trung tâm Pháp y Hà Nội.

“Thời gian đầu, tôi chưa chia sẻ với gia đình về công việc mới vì sợ mọi người lo lắng. Nhiều người vẫn còn tâm lý e dè khi nghe đến lĩnh vực này nên tôi chọn cách lặng lẽ làm việc”, bà nhớ lại.

Không chỉ gia đình, những định kiến xã hội cũng tạo ra áp lực vô hình đối với người làm nghề. Những lời bàn tán thiếu thiện cảm khiến bà thu hẹp các mối quan hệ cá nhân và hạn chế nhắc đến công việc của mình trong các cuộc trò chuyện đời thường.

Trong môi trường chuyên môn, bà luôn giữ cho mình trạng thái làm việc thuần túy khoa học, tách bạch giữa cảm xúc cá nhân và trách nhiệm nghề nghiệp.

“Khi bắt tay vào làm việc, tôi chỉ nghĩ đến khoa học và muốn tìm đáp án xem các dấu vết có phù hợp với nhận định ban đầu hay còn ẩn số cần trao đổi lại với cơ quan điều tra”, bà chia sẻ.

Theo BS Yến, đặc thù lớn nhất của pháp y nằm ở tính chính xác nghiêm ngặt trong từng kết luận chuyên môn.

“Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể dẫn đến oan sai, ảnh hưởng trực tiếp đến số phận của một con người và tính nghiêm minh của pháp luật”, bà nhấn mạnh.

Đừng nghĩ pháp y chỉ là mổ tử thi

Trong nhận thức của không ít người, pháp y thường gắn liền với hình ảnh khám nghiệm tử thi. Cách hiểu này chỉ phản ánh một phần rất nhỏ của lĩnh vực chuyên môn rộng lớn vốn giữ vai trò cầu nối giữa y học và hoạt động tư pháp.

Theo vị nữ giám đốc, pháp y thực chất là y pháp trong y tế. Hiểu đơn giản, đây là lĩnh vực sử dụng kiến thức y học để phục vụ hoạt động tố tụng và bảo vệ công lý.

Từ nền tảng đó, phạm vi của pháp y trải rộng trên nhiều lĩnh vực chuyên sâu như giám định ADN, phân tích dấu vết sinh học, độc chất học và đánh giá thương tích. Mỗi mảng chuyên môn đều đòi hỏi nền tảng kiến thức vững chắc cùng khả năng phối hợp liên ngành.

“Bác sĩ lâm sàng có thể chuyên sâu một lĩnh vực, còn bác sĩ pháp y buộc phải có kiến thức trải rộng ở nhiều chuyên khoa. Tổn thương trên cơ thể nạn nhân không nằm ở một vị trí cố định mà có thể xuất hiện ở nhiều cơ quan khác nhau”, bà phân tích.

Tại Việt Nam, pháp y vẫn là lĩnh vực tương đối mới nếu so với nhiều quốc gia có nền giám định tư pháp phát triển lâu đời như Nhật Bản, Hàn Quốc, Anh, Pháp và Mỹ. Hệ thống đào tạo chuyên sâu vì vậy chưa thực sự hoàn thiện, phần lớn kiến thức và kinh nghiệm được truyền lại qua các thế hệ giám định viên.

Sự hỗ trợ của các chuyên gia đầu ngành đóng vai trò quan trọng trong quá trình giám định, song trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về giám định viên theo quy định pháp luật.

“Ý kiến của các chuyên gia giúp chúng tôi có thêm cơ sở tham khảo và định hướng chuyên môn. Tuy nhiên, người ký kết luận giám định vẫn phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trước pháp luật nên áp lực nghề nghiệp là rất lớn”, bà chia sẻ.

Với những người làm nghề, pháp y không đơn thuần là công việc chuyên môn mà còn là hành trình tìm kiếm sự thật bằng tư duy khoa học và trách nhiệm pháp lý.

“Trong pháp y, cái chết không phải là điểm kết thúc. Đó là điểm bắt đầu cho một quá trình giải mã bằng khoa học, nơi những dấu vết còn lại sẽ lên tiếng để sự thật được làm sáng tỏ trước pháp luật”, BS Yến chia sẻ.

Lần theo từng mảnh ghép để chạm tới sự thật

Vị nữ giám định viên cho rằng bản chất của pháp y là lần theo từng lớp dữ kiện để tìm ra nguyên nhân cốt lõi của sự việc. 

Các mẫu xét nghiệm phục vụ giám định độc chất được bảo quản trong tủ đông (Ảnh: Thành Nam).

“Người sống có thể khai lời gian trá, nhưng người chết câm lặng không nói dối bao giờ”, nữ giám định viên chia sẻ.

Qua hàng nghìn hồ sơ từng xử lý, nữ bác sĩ pháp y nhận thấy không ít trường hợp nếu chỉ nhìn bề ngoài rất dễ dẫn đến nhận định sai lệch.

Một trong những ca giám định khiến bà nhớ nhất là trường hợp một phụ nữ trẻ tử vong sau phẫu thuật thẩm mỹ nâng ngực. Thông tin ban đầu khiến nhiều người cho rằng nguyên nhân xuất phát từ biến chứng ngoại khoa.

Khi tiến hành khám nghiệm, tổn thương tại vị trí phẫu thuật không ghi nhận dấu hiệu bất thường nghiêm trọng. Các chỉ số hậu phẫu trước đó ổn định. Tuy nhiên, kết quả giải phẫu tử thi cho thấy nạn nhân bị viêm tụy cấp hoại tử, một bệnh lý có thể diễn tiến cực nhanh và gây tử vong chỉ trong vài giờ.

“Triệu chứng đau bụng của viêm tụy rất dễ nhầm lẫn với đau sau phẫu thuật nên nạn nhân được sử dụng thuốc giảm đau. Khi tụy hoại tử, men tụy tự tiêu hủy mô cơ thể, gây sốc và suy đa tạng rất nhanh. Kết quả giám định cho thấy nguyên nhân tử vong xuất phát từ bệnh lý nội khoa chứ không liên quan trực tiếp đến phẫu thuật thẩm mỹ”, vị nữ giám đốc phân tích.

Một tình huống khác liên quan tai nạn giao thông cũng cho thấy vai trò của công tác giám định trong việc bảo đảm tính khách quan.

Trong một vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng, người điều khiển xe bất ngờ lao thẳng vào phương tiện phía trước và tử vong tại chỗ. Nhận định ban đầu cho rằng đây là vụ va chạm do lỗi điều khiển phương tiện.

Tuy nhiên, kết quả giám định pháp y lại hé lộ một nguyên nhân khác.

“Khi khám nghiệm, chúng tôi phát hiện nạn nhân bị xuất huyết não do đột quỵ. Tình trạng này khiến người lái xe mất hoàn toàn khả năng kiểm soát hành vi trước thời điểm va chạm. Bản chất vụ việc là tình huống bệnh lý đột ngột chứ không phải lỗi cố ý gây tai nạn”, nữ giám định viên cho biết.

Kết luận chuyên môn ấy trở thành căn cứ quan trọng giúp cơ quan chức năng đánh giá đúng bản chất vụ việc, tránh quy trách nhiệm hình sự không phù hợp cho các bên liên quan.

Từ kinh nghiệm thực tiễn, nữ chuyên gia nhấn mạnh rằng đôi khi chỉ một chi tiết nhỏ cũng có thể làm thay đổi toàn bộ hướng tiếp cận vụ việc.

“Tôi luôn trao đổi với đồng nghiệp rằng mỗi hồ sơ cần được nhìn nhận từ nhiều chiều. Có những vụ việc phải đặt ra rất nhiều giả thiết và kiểm chứng từng khả năng. Chỉ khi mọi nghi vấn được lý giải thấu đáo thì kết luận giám định mới đủ sức thuyết phục”, bà chia sẻ.

Bản lĩnh thép cũng có giới hạn trước những thảm kịch

Công việc pháp y qua lăng kính điện ảnh thường được tiết chế và dàn dựng. Thực tế hiện trường lại hoàn toàn khác. Thi thể ngoài đời không mang dáng vẻ nguyên vẹn như trên màn ảnh mà có thể phân hủy nặng, bị côn trùng xâm lấn hoặc không còn đầy đủ các bộ phận.

Nữ giám định viên nhớ lại một lần khám nghiệm cách đây nhiều năm khi thi thể nạn nhân phải đưa ra nghĩa trang do cơ sở lưu trú không đồng ý cho làm thủ tục tại chỗ.

“Nửa đêm, tôi đứng chờ đồng nghiệp giữa nghĩa trang tối om, xung quanh là những ngôi mộ và một thi thể chưa chôn cất”, bà kể.

Tính chất công việc khiến nhịp sinh hoạt của người làm pháp y gần như đảo lộn. Phần lớn các vụ trọng án diễn ra về đêm, những ca khám nghiệm kéo dài đến rạng sáng trở thành điều quen thuộc.

“Có những hôm làm việc đến 2-3 giờ sáng mới xong. Khi lái xe về, theo phản xạ tôi thường nhìn vào gương chiếu hậu rồi tự trấn an mình rằng không có ai phía sau”, nữ giám định viên hồi tưởng về kỷ niệm trong những năm đầu làm nghề.

Theo thời gian, sự lặp lại của những ca giám định khiến ký ức về nhiều vụ việc dần chồng lấp lên nhau. Tuy vậy, vẫn có những thảm kịch khiến người làm nghề không thể nào quên.

Nữ giám định viên pháp y nhớ lại lần khám nghiệm giữa đêm tại nghĩa trang vắng lặng (Ảnh: Thành Nam).

Một trong số đó là vụ hỏa hoạn nghiêm trọng tại phố Khương Hạ ở Hà Nội, nơi lực lượng chức năng phải chạy đua với thời gian để xác định danh tính các nạn nhân.

“Những hình ảnh thương tâm vốn không phải điều quá xa lạ với người làm pháp y. Điều ám ảnh tôi nhất là số lượng nạn nhân quá lớn cùng tiếng khóc nghẹn của thân nhân đứng chờ nhận dạng”, bà chia sẻ, đôi mắt chùng xuống.

Âm thanh của mất mát tập thể trở thành ký ức day dứt.

“Có gia đình cùng lúc mất 5-6 người thân, trong đó có cả những đứa trẻ còn rất nhỏ. Giữa màn khói dày đặc và nỗi đau bao trùm, tiếng gọi tên người thân cứ vang lên trong tuyệt vọng. Sau hôm đó, tôi gần như thức trắng 2 đêm, chỉ cần nhắm mắt lại là những âm thanh nghẹn ngào ấy lại ùa về”, vị chuyên gia nhớ lại.

Với bà, đó là một trong những ký ức nặng nề nhất suốt hành trình làm nghề.

“Đến bây giờ, mỗi khi nhắc lại vụ việc ấy, tôi vẫn cảm nhận rất rõ không khí tang thương và nỗi đau mà các gia đình phải trải qua. Đó là lần hiếm hoi tôi bị ám ảnh kéo dài sau nhiều năm làm pháp y”, bà chia sẻ.

Vun đắp nội lực cho hành trình phát triển lâu dài

Nữ giám đốc Trung tâm cho biết thời gian đầu mới vào nghề, tỷ lệ mổ tử thi pháp y chỉ dao động khoảng 10%. Phần lớn gia đình xin từ chối với tâm lý người thân đã mất thì không muốn can thiệp thêm.

Hiện nay, tỷ lệ này tại khu vực phía Bắc tăng lên khoảng 40%, trong khi nhiều tỉnh thành phía Nam đạt đến 70%. 

Khối lượng công việc lớn với 10.000 hồ sơ mỗi năm chưa bao giờ khiến nữ giám định viên chùn bước. Điều khiến bà trăn trở nhiều hơn là những vụ việc chưa thể tìm ra lời giải thỏa đáng, bởi với người làm nghề, sự thật luôn là mục tiêu theo đuổi đến cùng.

Nữ giám đốc trung tâm (bên phải) trực tiếp hướng dẫn chuyên môn cho giám định viên trẻ (Ảnh: Thành Nam).

Dù làm việc trong môi trường đặc thù, tập thể giám định viên vẫn giữ cho mình sự tôn trọng tuyệt đối với người đã khuất. 

“Trước khi bắt đầu khám nghiệm, chúng tôi luôn dành một phút tĩnh tâm để mong người đã khuất giúp quá trình giám định diễn ra thuận lợi. Sau khi hoàn tất, thi thể được khâu lại cẩn thận như ban đầu. Chúng tôi luôn coi họ như người thân của mình và cố gắng làm mọi việc trong sự tôn trọng”, nữ chuyên gia chia sẻ.

Bên cạnh công tác chuyên môn, nghiên cứu khoa học được xem là hướng đi bền vững nhằm hoàn thiện hệ thống giám định tư pháp. 

“Văn bản pháp luật khó có thể bao quát mọi trường hợp, trong khi khoa học luôn vận động và cập nhật từng ngày. Nếu phát hiện điểm chưa phù hợp giữa quy định và thực tế, tôi mong muốn thông qua nghiên cứu để đề xuất điều chỉnh sát hơn với tình hình mới”, bà cho biết.

Trong bối cảnh pháp y Việt Nam vẫn được xem là lĩnh vực còn non trẻ so với nhiều quốc gia phát triển, nữ giám đốc cho rằng dư địa nghiên cứu còn rất lớn, đặc biệt ở các chuyên ngành như giám định gen và độc chất học.

“Tôi mong hoạt động nghiên cứu được thúc đẩy mạnh mẽ để pháp y Việt Nam không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Khoảng cách chuyên môn với các nước phát triển có thể thu hẹp nếu đầu tư bài bản cho đào tạo nhân lực và ứng dụng công nghệ hiện đại”, bà bày tỏ.

Bên cạnh vai trò quản lý, bà còn tham gia giảng dạy, đào tạo hàng trăm học viên mỗi năm. Việc truyền lại lý tưởng nghề nghiệp và chuẩn mực đạo đức cho thế hệ kế cận được xem là trách nhiệm lâu dài.

Đội ngũ nữ cán bộ đang công tác tại Trung tâm Pháp y Hà Nội (Ảnh: Thành Nam).

Theo bà, trong bối cảnh tội phạm ngày càng tinh vi, giám định viên không cần quá đông nhưng phải tinh nhuệ và có trình độ cao để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

“Muốn tập thể vững mạnh thì người đứng đầu phải giữ được nhiệt huyết và sự liêm chính. Khi mình còn giữ được ngọn lửa nghề, đồng nghiệp và thế hệ sau sẽ có thêm động lực để tiếp tục con đường đã chọn”, người lãnh đạo bền bỉ giữ lửa cho tập thể Trung tâm Pháp y Hà Nội chia sẻ.