‘Nhật ký Đặng Thùy Trâm’ – gương soi lòng người

* Bài cảm nhận cho chuyên mục “Cuốn sách tôi yêu”

Tôi gặp cuốn sách này vào một buổi chiều mưa ở Hà Nội. Hôm đó tôi không tìm kiếm một cuốn sách về chiến tranh, cũng không nghĩ mình sẽ đọc một cuốn nhật ký. Tôi chỉ bước vào hiệu sách với tâm trạng bình thường sau một ngày làm việc dài. Nhưng bằng một cách rất tự nhiên, cuốn sách bìa trắng giản dị ấy nằm trong tay tôi khi rời cửa hàng. Và rồi, nó ở lại trong đời tôi rất lâu.

Trước khi đọc, tôi nghĩ mình đang cầm trên tay một cuốn tài liệu lịch sử. Tôi chuẩn bị tinh thần cho những trang viết nặng nề, xa xôi, có thể cảm động nhưng khó gần. Nhưng ngay từ những dòng đầu tiên, cảm giác của tôi đã hoàn toàn khác. Tôi không thấy mình đang đọc lịch sử. Tôi có cảm giác mình đang đọc trộm nhật ký của một người bạn.

Trong những trang viết ấy không có giọng điệu anh hùng ca, không có những lời lẽ lớn lao. Chỉ có những ghi chép rất đời: Nỗi nhớ nhà, những đêm mệt mỏi, những phút yếu lòng, những niềm vui nhỏ bé, những giấc mơ rất bình thường. Và chính sự bình thường ấy khiến tôi choáng váng. Bởi vì người viết những dòng này đang sống giữa chiến tranh.

Trước đây, chiến tranh trong suy nghĩ của tôi là những con số, những mốc thời gian, những bài học lịch sử. Nhưng qua cuốn nhật ký, chiến tranh lần đầu tiên hiện lên như đời sống của một con người cụ thể. Chiến tranh là những đêm không ngủ vì thương binh, những cơn sốt rừng kéo dài, những ca mổ thiếu thuốc men, những đồng đội ngã xuống ngay trước mắt. Và xen giữa tất cả là những dòng rất ngắn: “Nhớ mẹ quá”, “Ước gì được về Hà Nội một lần”, “Hôm nay trời đẹp”.

Tôi nhận ra chiến tranh không chỉ là sự hy sinh. Chiến tranh là những ước mơ chưa kịp sống hết.

Điều khiến tôi ám ảnh nhất không phải là những mất mát, mà là niềm tin. Đặng Thùy Trâm viết nhật ký không phải để trở thành anh hùng. Chị viết như bất kỳ cô gái trẻ nào viết nhật ký là để được trò chuyện với chính mình. Có những đoạn rất yếu đuối, có những lúc chị cảm thấy cô đơn, mệt mỏi, thậm chí tuyệt vọng. Nhưng sau tất cả, chị luôn tự kéo mình đứng dậy bằng một điều rất giản dị: Niềm tin vào điều đúng đắn.

Một người trẻ, sống giữa ranh giới sống chết mỗi ngày, vẫn tin vào tương lai. Vẫn tin vào ngày mai. Vẫn tin rằng cuộc sống sẽ tốt đẹp hơn. Khi đọc đến đây, tôi đã phải gấp sách lại một lúc. Bởi tôi chợt nhận ra những lo âu của mình trong đời sống hiện tại bỗng trở nên nhỏ bé.

Chúng ta đang sống trong một thời đại đầy đủ và an toàn hơn, nhưng cũng là thời đại mà nhiều người dễ mệt mỏi, dễ mất phương hướng và dễ bỏ cuộc. Tôi cũng không phải ngoại lệ. Và rồi một cô gái 27 tuổi sống giữa chiến trường lại dạy tôi một bài học rất giản dị: Sống tử tế và sống hết mình với điều mình tin. Không có triết lý cao siêu, không có những bài học được đóng khung. Chỉ là cách một con người sống thật với lý tưởng của mình. Có lẽ vì vậy mà cuốn sách này không hề cũ. Nó không chỉ thuộc về quá khứ. Nó thuộc về hiện tại và cả tương lai.

Điều đặc biệt là dù được viết trong chiến tranh, cuốn nhật ký không hề u ám. Ngược lại, nó tràn đầy tình yêu cuộc sống: Tình yêu gia đình, tình yêu đồng đội, tình yêu con người, tình yêu nghề, tình yêu những điều rất nhỏ như một buổi chiều yên tĩnh hay một bức thư từ Hà Nội. Tôi nhận ra con người ta chỉ có thể viết như vậy khi thực sự yêu cuộc đời. Chính tình yêu ấy đã giúp cuốn nhật ký vượt qua chiến tranh và thời gian để đến với người đọc hôm nay.

Khi đọc đến những trang cuối, tôi biết trước kết cục. Ai cũng biết. Nhưng điều khiến tôi lặng người không phải là sự ra đi của chị, mà là cảm giác như một người bạn vừa rời khỏi mình. Cuốn sách khép lại, nhưng trong đầu tôi vẫn vang lên một câu hỏi: Nếu sống trong hoàn cảnh ấy, mình sẽ sống như thế nào. Câu hỏi ấy đã theo tôi rất lâu. Và mỗi lần cảm thấy nản lòng, tôi lại nhớ đến cuốn nhật ký không phải để so sánh, mà để nhắc mình sống tử tế hơn, mạnh mẽ hơn và biết trân trọng cuộc sống hơn.

Tôi đã đọc rất nhiều sách sau đó, nhiều cuốn hay, nhiều cuốn nổi tiếng. Nhưng Nhật ký Đặng Thùy Trâm là cuốn sách hiếm hoi tôi không xếp lên kệ quá lâu. Tôi thường đặt nó ở vị trí dễ thấy, như một người bạn cũ luôn ở đó. Bởi có những lúc ta cần tri thức, có những lúc ta cần kỹ năng, nhưng cũng có những lúc ta cần một nguồn sức mạnh tinh thần rất giản dị. Và cuốn sách này mang lại điều đó.

Có lẽ điều đẹp nhất của cuốn sách không chỉ nằm ở những trang viết, mà còn ở hành trình nó trở về với người đọc hôm nay. Một cuốn nhật ký từng nằm lại nơi chiến trường, được gìn giữ suốt nhiều năm để rồi quay về quê hương. Chỉ riêng hành trình ấy đã đủ khiến người ta tin vào những điều tốt đẹp của con người.

Với tôi, Nhật ký Đặng Thùy Trâm không chỉ là cuốn sách về chiến tranh. Đó là cuốn sách về tuổi trẻ, về niềm tin, về tình yêu cuộc sống và về cách một con người sống trọn vẹn với lý tưởng của mình. Nếu phải chọn một cuốn sách để mang theo suốt đời, có lẽ tôi vẫn sẽ chọn cuốn sách này. Không phải vì nó khiến tôi tự hào, mà vì nó khiến tôi biết khiêm nhường và biết ơn. Và có lẽ, đó chính là điều quý giá nhất mà một cuốn sách có thể mang lại cho người đọc.

Nguyễn Xuân Thụ