Sức chịu đựng của nền kinh tế Iran trước áp lực chiến tranh

Iran đã bị Mỹ và Israel tấn công suốt tuần qua (Ảnh: Reuters).

Bắt đầu từ cuối tháng 2, khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở hạt nhân và quân sự của Iran, Tehran đã phản ứng bằng cách phong tỏa không chính thức eo biển Hormuz, dẫn đến gián đoạn nghiêm trọng trong dòng chảy dầu mỏ toàn cầu.

Điều này không chỉ làm tăng giá dầu thô lên hơn 15%, mà còn làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng kinh tế kéo dài tại Iran, với lạm phát có thể chạm mức siêu lạm phát và suy giảm GDP sâu sắc. Tuy nhiên, sức chịu đựng của Iran phụ thuộc vào khả năng thích ứng chiến lược và sự hỗ trợ từ các đối tác như Trung Quốc và Nga, dù những yếu tố này cũng đang đối mặt với giới hạn.

Nền tảng kinh tế mong manh trước chiến tranh

Trước khi xung đột bùng nổ, nền kinh tế Iran đã trong tình trạng “kiệt quệ” do tác động từ các lệnh trừng phạt quốc tế liên quan vấn đề hạt nhân. Kể từ khi Mỹ rút khỏi Thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2018 và tiếp theo là việc Anh, Pháp, Đức khôi phục trừng phạt vào tháng 9/2025, Iran đã chứng kiến sự suy giảm nghiêm trọng trong nguồn dự trữ ngoại tệ và sức sống của tầng lớp trung lưu.

Theo Giáo sư Mohammad Farzanegan từ Đại học Philipps-Universität Marburg và chuyên gia Nader Habibi từ Đại học Brandeis (Mỹ), tầng lớp trung lưu của Iran đã giảm trung bình 17 điểm phần trăm mỗi năm từ 2012 đến 2019, với tổng mức giảm tích lũy lên tới 28 điểm phần trăm vào năm 2019. Những con số này phản ánh sự thu hẹp của một bộ phận xã hội vốn là động lực cho tiêu dùng nội địa và ổn định chính trị.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo tăng trưởng GDP thực tế của Iran chỉ ở mức 0,6% cho năm 2025 và 1,1% cho năm 2026 trước khi chiến tranh xảy ra. Tuy nhiên, với cuộc xung đột hiện tại, các chuyên gia từ IMF cảnh báo tăng trưởng có thể chuyển sang âm, phụ thuộc vào thời gian và mức độ thiệt hại hạ tầng.

Lạm phát cũng là một vấn đề nan giải, chạm mức 42,4% năm 2025 và tiếp tục tăng vọt lên 62,2% trong tháng 2 theo dữ liệu từ Ngân hàng Trung ương Iran. Sự kết hợp giữa trừng phạt và quản lý kinh tế nội tại đã làm suy yếu hệ thống ngân hàng, với các ngân hàng phải đối mặt với tình trạng mất cân đối tài chính và in tiền để bù đắp thâm hụt ngân sách.

Từ góc nhìn của chuyên gia báo The National (UAE), nền kinh tế Iran được mô tả là “mong manh” và khó có khả năng chịu đựng một cuộc chiến kéo dài. Các chuyên gia địa phương nhấn mạnh rằng Iran đã chuẩn bị về mặt quân sự, nhưng nền tảng kinh tế thiếu sự linh hoạt cần thiết. Trong khi đó, các nguồn Nga như Sputnik nhấn mạnh rằng Iran có thể dựa vào các liên minh kinh tế với Moscow và Bắc Kinh để giảm thiểu tác động, chẳng hạn qua việc xuất khẩu dầu mỏ qua các kênh, dù điều này không đủ để bù đắp mất mát từ eo biển Hormuz. Reuters lưu ý rằng nền kinh tế Iran đã co lại dưới các lệnh trừng phạt và cuộc xung đột với Mỹ – Israel hiện nay chỉ làm trầm trọng thêm tình trạng này, với rủi ro lạm phát vượt 40% kéo dài.

Tác động trực tiếp của xung đột vũ trang

Cuộc chiến bắt đầu từ ngày 28/2 đã nhanh chóng làm lộ rõ điểm yếu kinh tế của Iran. Các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhắm vào các cơ sở hạt nhân, kho tên lửa và lãnh đạo cấp cao của Iran, bao gồm cả Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho hạ tầng quân sự và dân sự.

Tehran phản ứng trả đũa bằng cách phóng tên lửa, UAV vào Israel, Mỹ và các mục tiêu quân sự của Mỹ tại khu vực, đồng thời ra lệnh phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thế giới. Theo dữ liệu từ Bloomberg, trước cuộc xung đột, hơn 50 tàu chở dầu đi qua eo biển hàng ngày; đến ngày 3/3, con số này giảm về 0 do lo ngại an ninh và các cuộc tấn công bằng UAV.

Kết quả là, xuất khẩu dầu mỏ của Iran – nguồn thu chính chiếm 3,3 triệu thùng mỗi ngày và là nhà sản xuất lớn thứ tư của OPEC, bị gián đoạn nghiêm trọng. Các lệnh trừng phạt trước đó đã buộc Iran phải bán dầu qua các kênh gián tiếp với giá chiết khấu, nhưng giờ đây, việc phong tỏa Hormuz tự làm tổn hại đến doanh thu của Tehran. Chuyên gia từ Al Jazeera cảnh báo một cuộc xung đột kéo dài sẽ làm gián đoạn mô hình ổn định kinh tế khu vực, tăng chi phí vận chuyển và làm giảm đầu tư.

Từ góc nhìn chuyên gia Nga, các nhà phân tích từ Moscow Times lưu ý rằng Nga có thể hưởng lợi từ giá dầu tăng, nhưng không đủ để “cứu vãn” nền kinh tế đang suy giảm của Moscow và Iran sẽ chịu thiệt hại nặng nề hơn. Báo New York Times nhấn mạnh rủi ro lạm phát toàn cầu do giá năng lượng tăng mạnh, có thể làm chậm tăng trưởng kinh tế của Mỹ và châu Âu.

Biến động tỷ giá và nguy cơ siêu lạm phát

Khu nhà bị phá hủy do trúng hỏa lực từ Mỹ – Israel tại Tehran (Ảnh: Reuters).