Ông Trump là tác nhân đưa Khamenei ‘con’ lên làm tân lãnh tụ Iran?

Dù âm thầm thâu tóm quyền lực và là thế lực lặng lẽ hỗ trợ cha mình điều hành chính quyền Tehran suốt gần 40 năm, ông Mojtaba Khamenei vấp phải không ít chướng ngại trên con đường đạt đỉnh cao quyền lực.

Lạ thay, chính ông Trump đã vô tình giúp ông Mojtaba giải quyết những trở ngại đó.

Quyền lực to lớn nhưng bị ngăn cản

Con đường chính trị của ông Mojtaba bắt đầu từ năm 1987, khi ông mới 17 tuổi, qua việc gia nhập Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) vào những ngày tháng cuối của cuộc chiến tranh Iran – Iraq.

Ông chiến đấu trong Tiểu đoàn Habib – đơn vị sau này sản sinh ra nhiều lãnh đạo cho cả bộ máy an ninh và chính quyền của Iran. Tiêu biểu trong đó có đương kim Chủ tịch Quốc hội Mohammad-Bagher Ghalibaf, người được cho đã vận động cho việc bổ nhiệm ông Mojtaba.

Chính nhờ khoảng thời gian này, ông Mojtaba xây dựng được mối quan hệ chặt chẽ với giới lãnh đạo vũ trang Tehran.

Từ đầu những năm 2000, con trai lãnh tụ Ali Khamenei đã thể hiện sức ảnh hưởng đáng gớm. Giới phân tích lan truyền câu chuyện ông đã hai lần ra tay dàn xếp để đưa ông Mahmoud Ahmadinejad thắng cuộc bầu cử tổng thống năm 2005 và 2009, dù ông Ahmadinejad gần như là chính khách vô danh.

Vào thời điểm ấy, một điện tín ngoại giao Mỹ bị WikiLeaks công bố đã gọi ông là “quyền lực đằng sau tấm áo choàng”. Đài PBS thì gọi ông là “sự kết hợp giữa phụ tá, tâm phúc, người gác cổng và nhà môi giới quyền lực” của cha.

Bản thân cố lãnh tụ Khamenei từng công nhận năng lực của người con trai. Theo PBS, khi ông có người cáo buộc “một con trai của lãnh đạo” đã can thiệp vào hai cuộc bầu cử, ông Khamenei cha đính chính: “Bản thân người ấy là một lãnh đạo, không phải con trai của lãnh đạo”.

Tuy nhiên tham vọng chính trị của ông Mojtaba ngay từ đầu đã có điểm yếu chí mạng: dòng dõi. Việc “cha truyền con nối” bị xem là điều cấm kỵ với chế độ thần quyền của Iran, đi ngược tinh thần cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 lật đổ chế độ quân chủ thân Mỹ.

Chính ông Ali Khamenei là một trong những người phản đối gay gắt nhất chuyện đưa con trai mình kế vị.

Năm 2024, Reuters dẫn nguồn tin thân cận văn phòng giáo chủ Iran khẳng định ông Khamenei đã nói rất cụ thể rằng ông không muốn bất kỳ người con trai nào của mình kế nhiệm. Khi ấy, cố lãnh đạo Iran ủng hộ ứng viên ôn hòa hơn, trong đó có ông Hassan Khomeini – cháu nội người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Ruhollah Khomeini.

Bên cạnh đó, những mâu thuẫn âm ỉ trong lòng xã hội Iran cũng không thật sự ủng hộ ông Mojtaba. Với quan hệ chặt chẽ với phe cứng rắn, việc ông Mojtaba lên nắm quyền nhiều khả năng sẽ không được bộ phận người dân Iran mong chờ cải cách ủng hộ – nhất là khi Iran vừa trải qua làn sóng biểu tình hồi tháng 1.

Ông Trump đã thay đổi bàn cờ thế cục

Tuy nhiên, chiến dịch quân sự do Mỹ và Israel phát động đã thay đổi hoàn toàn cuộc chuyển giao quyền lực ở Iran. Bom đạn của hai nước đã biến cuộc chuyển giao quyền lực tại Iran không còn là câu chuyện “tìm người đưa đất nước đi lên” mà trở thành “tìm người bảo vệ chế độ”.

Việc chuyển giao quyền lực trong thời chiến càng khiến vai trò của IRGC – lực lượng đặc biệt thân thiết và công khai hậu thuẫn ông Mojtaba – lớn hơn trên bàn cân quyền lực.

Nhiều nguồn thạo tin đã khẳng định chính lực lượng này đã đóng vai trò không nhỏ trong quyết định chọn ông Mojtaba của Hội đồng Chuyên gia.

Nhận định với Washington Post, cựu quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ phụ trách Iran Alan Eyre cho rằng dù ai được chọn, lãnh đạo tối cao tiếp theo của Iran đều sẽ ít nhiều chịu sự chi phối của IRGC.

Hơn nữa, theo tạp chí Time, cuộc không kích của Mỹ – Israel hôm 28-2 đã biến ông Mojtaba thành hiện thân sâu sắc của chế độ Iran hiện tại. “Ông Mojtaba không chỉ mất cha mà còn mất mẹ, vợ và con. Ông tràn đầy khát khao trả thù và IRGC biết điều này”, tờ Time dẫn lời một nhà phân tích Tehran ẩn danh.

Chính những phát ngôn của ông Trump cũng giáng đòn chí mạng vào phe phản đối ông Mojtaba.

Trả lời trang Axios ngày 5-3, tổng thống Mỹ chê ông Mojtaba là “hạng tầm thường” và viễn cảnh ông làm lãnh đạo Iran là “không thể chấp nhận được”. Ông Trump thậm chí còn đòi đích thân tham gia vào việc bổ nhiệm tân lãnh đạo Iran.

Tờ Time bình luận: “Khi ông Trump, kẻ thù số một của chế độ, nói không chấp nhận ông Mojtaba, điều đó đã gần như đảm bảo việc ông ấy sẽ được bầu. Bất kỳ ai phản đối đều dễ dàng bị cáo buộc đứng về phe Mỹ”.

Ông Trump đã biến một cuộc tranh luận nội bộ hợp pháp thành vấn đề lòng trung thành với chế độ.

Nhà phân tích Dina Esfandiary của Bloomberg Economics nhận định qua việc chọn ông Mojtaba, Iran đã “phát tín hiệu về tính liên tục (của chế độ) và sự thách thức, bác bỏ nỗ lực của Mỹ và Israel nhằm thay đổi hệ thống”.

Bằng cách này hay cách khác, chính ông Trump đã khiến con đường lên làm lãnh tụ tối cao của ông Mojtaba trở nên thuận lợi hơn, dù cũng rủi ro và mất mát đau thương hơn nhiều.

Giờ đây, nỗ lực tiêu diệt một Đại giáo chủ Khamenei của ông Trump đã tạo điều kiện cho sự ra đời của một Đại giáo chủ Khamenei mới thậm chí còn cứng rắn hơn cha.