Lời giải cho bài toán “thư viện ở Việt Nam ít người lui tới”

Phát biểu tại Lễ trao Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII vừa diễn ra, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết đã đề cập vấn đề phát triển mạnh mẽ văn hóa đọc trong toàn xã hội, đồng thời khẳng định: trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, văn hóa, tri thức và sách luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của đất nước. Theo đó, mỗi cuốn sách có giá trị không chỉ góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân cách, phát triển con người Việt Nam toàn diện, mà còn là cầu nối quá khứ với hiện tại, kết nối dân tộc với thế giới, làm giàu đời sống tinh thần xã hội, hun đúc khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

Tôi cho rằng, Việt Nam có nhiều việc cần làm để phát triển văn hóa đọc, và một trong số đó là xây dựng thư viện cộng đồng.

Hiện nay, không ít người đánh giá thư viện ở Việt Nam vắng người vì người Việt không có thói quen đọc sách. Song theo tôi, câu hỏi cần đặt ra là: liệu chúng ta đã tạo ra những thư viện mà cộng đồng thực sự muốn đến hay chưa?

Sinh viên học tập tại thư viện trong khuôn viên một trường đại học (Ảnh: Tố Linh).

Nhìn vào thực tế, hình ảnh quen thuộc của nhiều thư viện lâu nay vẫn là một căn phòng yên tĩnh với những kệ sách cũ và rất ít người lui tới. Khi một không gian ít hoạt động và thiếu sức sống, việc người dân không tìm đến cũng là điều dễ hiểu.

Trong khi đó, ở nhiều thành phố trên thế giới, thư viện không chỉ là nơi mượn sách. Đó còn là không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi trẻ em đến chơi rồi đọc, thanh thiếu niên đến học và trao đổi, người lớn đến làm việc hoặc tham gia các hoạt động văn hóa. Nói cách khác, thư viện trở thành một “không gian sống” của khu dân cư.

Với cách tiếp cận này, câu chuyện thư viện không chỉ liên quan đến sách mà còn là cách chúng ta tổ chức hạ tầng cộng đồng. Trong bối cảnh nhiều trụ sở hành chính dư thừa sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính ở nhiều địa phương, việc chuyển đổi một phần các trụ sở đó thành thư viện cộng đồng là một phương án đáng để cân nhắc, vừa tận dụng tài sản công, vừa đầu tư lâu dài vào thói quen học tập và gắn kết cư dân.

Từ ý tưởng đến “không gian sống” của dân cư

Hãy tưởng tượng về một không gian thư viện mới như sau:

Phòng tiếp khách ở vị trí trung tâm có thể trở thành phòng tiếp tân của thư viện. Ở đó, người dân làm thẻ, được giới thiệu hoạt động, tra cứu sách trên máy tính và trưng bày vài cuốn sách nổi bật hoặc sách mới trong tháng. Không cần phức tạp, chỉ cần cảm giác đây là nơi mở cửa chào đón.

Một phòng chức năng rộng có thể trở thành không gian cho trẻ dưới 10 tuổi. Sách tranh đặt trên các kệ thấp quanh phòng, giữa phòng là thảm cho trẻ bò, ngồi chơi đồ chơi. Một vài ghế dài cho phụ huynh và một giá sách nhỏ về nuôi dạy con. Cuối tuần, thư viện có thể tổ chức các buổi đọc sách cho trẻ vào những khung giờ cố định, tạo thói quen quay lại đều đặn cho cả gia đình. Trẻ đến vì chơi, nhưng sẽ lớn lên cùng sách.

Một yếu tố tưởng nhỏ nhưng ảnh hưởng lớn là môi trường vật lý dễ chịu. Một không gian có điều hòa mát vào mùa hè, đủ ánh sáng và an toàn có thể hấp dẫn trẻ em hơn bất kỳ khẩu hiệu khuyến đọc nào, khi mà ở nhiều khu dân cư đông đúc không phải gia đình nào cũng có không gian sinh hoạt rộng rãi và mát mẻ cho trẻ. Thời gian rảnh của trẻ ngày càng gắn với màn hình, đặc biệt là các video ngắn trên TikTok, YouTube, Facebook… Không phải bản thân công nghệ xấu, mà vì trẻ thiếu lựa chọn hấp dẫn ngoài màn hình. Khi có thư viện sống động, sân chơi, hoạt động và bạn bè, tôi tin rằng việc trẻ rời điện thoại sẽ diễn ra rất tự nhiên.

Phòng chức năng tiếp theo dành cho tuổi thiếu niên, với bàn học, truyện tranh, tạp chí, tạo một không gian vừa đủ yên tĩnh để làm bài tập nhưng không quá trang nghiêm. Đây là nhóm tuổi dễ rời xa thư viện nhất nếu không có không gian phù hợp.

Phòng khác có thể là khu làm việc cho người lớn, nơi không nhất thiết phải có nhiều sách. Điều họ cần là Internet ổn định, ổ cắm điện, bàn ghế tử tế. Một không gian làm việc cộng đồng nhỏ trong khu dân cư có thể giảm nhu cầu đi xa, đặc biệt với người làm việc linh hoạt.

Các phòng còn lại đơn giản là khu giá sách cho từng nhóm tuổi. Không cần nhiều đầu sách ban đầu, quan trọng là lựa chọn tốt và cập nhật đều đặn.

Trẻ em đọc sách tại một thư viện tư nhân mở miễn phí phục vụ cộng đồng ở Hà Nội (Ảnh: Hương Thảo).

Hội trường, tài sản lớn nhất của nhiều trụ sở, có thể trở thành trung tâm hoạt động văn hóa. Bàn ghế linh hoạt để tổ chức lớp ngoại ngữ, workshop kỹ năng, chiếu phim cộng đồng, lớp dưỡng sinh hoặc các buổi sinh hoạt câu lạc bộ. Khi có hoạt động, thư viện trở thành nơi sống động chứ không phải kho sách im lìm.

Sân ủy ban cũ cũng là một tài sản có thể tận dụng. Nó có thể được cải tạo thành sân chơi cho trẻ em, kết hợp với các dụng cụ thể dục đơn giản, bàn cờ vua, cờ tướng, đường đi bộ cho người lớn. Khi đó, không gian ngoài trời sẽ vừa là nơi vận động, vừa là nơi gặp gỡ cộng đồng, tạo thêm sức sống cho toàn bộ khuôn viên.

Vận hành và chi phí

Một lo lắng thường được nêu ra là chi phí vận hành. Thực tế, chính quyền có thể tận dụng một góc nhỏ gần lối ra vào để cho thuê mặt bằng làm ki-ốt hay quán cà phê, trà sữa đơn giản. Đây là nơi phục vụ khách thường xuyên của thư viện, vừa phần nào bù đắp chi phí vận hành.

Mô hình này không đòi hỏi bộ máy lớn, chỉ cần tối thiểu 2 nhân sự (quản lý và thủ thư) kết hợp mạng lưới tình nguyện viên để duy trì hoạt động cơ bản. Đoàn thanh niên có thể tham gia trực tiếp các việc như trực thư viện, dọn vệ sinh, tổ chức lớp học, đọc truyện, hỗ trợ làm bài tập, tạo ra lịch hoạt động thường xuyên. Giờ mở cửa cần đều đặn, có cuối tuần và buổi tối để phù hợp nhịp sống của người dân. Chi phí vận hành vì thế không nằm ở sách hay tòa nhà, những thứ đã có, mà nằm ở việc duy trì nhịp sinh hoạt cộng đồng.

Khi vận hành ổn định, thư viện có thể lắp hệ thống làm thủ tục mượn – trả sách tự động ở mức cơ bản, không phải để hiện đại hóa hình thức mà để tăng tiện lợi và giảm tải nhân sự.

Lúc này, thư viện không còn là một thiết chế văn hóa riêng biệt mà là một phần hạ tầng đời sống, điều mà nhiều nơi đã làm từ lâu.

Ở nhiều quốc gia, thư viện được xem là “không gian thứ ba” bên cạnh nhà và nơi làm việc. Trong nhiều chương trình phát triển bền vững, những thay đổi quan trọng thường bắt đầu từ những việc rất cụ thể: mở cửa tòa nhà, đặt vài kệ sách thấp, duy trì buổi đọc truyện cuối tuần đủ lâu để trở thành thói quen. Người dân đến để học, làm việc, tham gia hoạt động hoặc đi cùng con. Khi thư viện trở thành một phần của đời sống thường ngày, việc đọc sách trở nên tự nhiên như hơi thở, chứ không còn là mục tiêu phải thúc đẩy.

Tóm lại, thách thức lớn nhất không hẳn là ngân sách, mà ở cách nhìn. Trong bối cảnh xã hội ngày càng cần không gian linh hoạt, đa chức năng, thư viện đôi khi vẫn bị coi là thiết chế tĩnh. Chuyển đổi trụ sở hành chính cũ thành thư viện cộng đồng không chỉ là tận dụng tài sản công, mà còn là đầu tư dài hạn vào học tập, gắn kết cộng đồng và cơ hội tiếp cận tri thức bình đẳng. Một trụ sở hành chính có thể khép lại vai trò cũ, nhưng nếu được mở cửa theo cách khác, nó hoàn toàn có thể trở thành thiết chế cộng đồng quan trọng của khu dân cư.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!