Xu hướng người trẻ đẩy cuộc trò chuyện khó cho AI

2h sáng, Emily nhận được tin nhắn từ Patrick, người bạn mà cô xem mắt hai ngày trước. Cả hai đều là sinh viên năm ba tại Đại học Yale và được bạn bè chung mai mối. Tin nhắn viết: “Chào Emily! Hy vọng cuộc thi chạy bán marathon của cậu diễn ra tốt đẹp – tớ chắc rằng cậu đã hoàn thành xuất sắc”, kèm theo mặt cười nháy mắt.

“Được rồi, xin hãy lắng nghe tớ một chút nhé. Tớ không giỏi mấy chuyện này lắm, nhưng tớ sẽ nói luôn đây”, Patrick tiếp tục. Tin nhắn dài 6 đoạn, lịch sự nói muốn “cùng đi chơi nhiều hơn, dù là bạn bè hay mối quan hệ như cuối tuần trước”, thêm rằng anh “không tìm kiếm điều gì quá nghiêm túc vào lúc này”.

Emily thấy tin nhắn rất chỉn chu, nhưng bối rối trước thông điệp không rõ ràng. Bạn bè của cô dùng phần mềm để kiểm tra và khẳng định 99% tin nhắn do AI viết. CSau đó, Patrick cũng thừa nhận đây là lời của ChatGPT vì không có nhiều kinh nghiệm viết lời từ chối.

Patrick không phải người duy nhất. Các nhà nghiên cứu cho biết, ngày càng nhiều người trẻ dùng AI để xử lý tình huống xã hội như soạn tin nhắn từ chối, giải mã tín hiệu mập mờ và mở đầu cho những cuộc hội thoại khó khăn. Họ lo ngại thói quen này sẽ kìm hãm sự phát triển cảm xúc, khiến một thế hệ vốn đã cô lập và trưởng thành trong thời kỳ Covid-19 càng ít sẵn sàng hơn cho sự phức tạp của các mối quan hệ giữa con người với con người.

Mùa xuân năm ngoái, Nik Vassev, doanh nhân công nghệ ở Canada, nghe tin mẹ của một người bạn thời trung học qua đời. Anh nhanh chóng mở Claude, chatbot của Anthropic, rồi gõ câu lệnh: “Mẹ của bạn tôi vừa qua đời. Tôi đang cố gắng tìm cách thích hợp để đồng hành cùng cậu ấy và gửi lời động viên như một người bạn tốt”.

Claude giúp Vassev viết lời nhắn: “Tôi rất tiếc về sự mất mát của cậu. Xin gửi đến cậu và gia đình thật nhiều tình cảm và sự hỗ trợ trong thời gian khó khăn này. Tôi luôn ở đây nếu cậu cần bất cứ điều gì”. Nhờ tin nhắn đó, bạn của Vassev đã trải lòng về nỗi đau của mình. Vassev không tiết lộ mình dùng AI vì sợ gây khó chịu.

Vassev chủ yếu dùng AI để trả lời email công việc, nhưng đôi khi cũng dùng cho giao tiếp cá nhân. Anh giải thích với Guardian: “Tôi chỉ muốn tham khảo ý kiến về cách giải quyết tình huống thôi. Là đàn ông, đôi khi chúng tôi thấy khó khăn trong việc thể hiện cảm xúc”.

Tiến sĩ Michael Robb, trưởng bộ phận nghiên cứu tại tổ chức phi lợi nhuận Common Sense Media (Mỹ), gọi những trường hợp như Patrick hay Vassev là “sự chuyển giao áp lực xã hội” cho AI, nhờ công cụ này xử lý các tình huống giao tiếp. “Nếu dùng AI để soạn tin nhắn cho bạn bè hoặc người yêu, bạn đang giao phó việc giao tiếp cho bên thứ ba”, ông nói.

Theo khảo sát của Common Sense Media năm 2025, trong những cuộc trò chuyện nghiêm túc, khoảng 1/3 trong số hơn 1.000 thanh thiếu niên tham gia thích bạn đồng hành AI hơn con người. Một khảo sát khác do ứng dụng hỗ trợ hẹn hò Wingmate tiến hành năm ngoái với hơn 1.000 người trẻ ở Mỹ cho thấy, 41% sử dụng AI để giúp chấm dứt một mối quan hệ, trong đó tỷ lệ nữ cao hơn nam.

Theo Robb, tình trạng phụ thuộc giao tiếp vào AI gây ra hai vấn đề. Thứ nhất, nó tạo sự “lệch kỳ vọng” vì người nhận đang phản hồi phiên bản được AI trau chuốt của bạn mình chứ không phải người thật. Thứ hai, sử dụng AI liên tục có thể làm xói mòn sự tự tin vào khả năng diễn đạt của người trẻ, ngăn họ phát triển những kỹ năng thiết yếu như đọc hiểu ý đồ, suy đoán cảm xúc của người khác và chấp nhận sự mơ hồ trong tương tác xã hội.

Michelle DiBlasi, bác sĩ tâm thần tại Trường Y thuộc Đại học Tufts, cũng lo ngại xu hướng dùng AI trong giao tiếp kìm hãm sự phát triển cảm xúc, làm trầm trọng thêm nỗi cô đơn và bị cô lập, đồng thời hạn chế khả năng nhận biết tín hiệu xã hội, hàn gắn các mối quan hệ và kết nối với người khác.

Nhiều nhà khoa học cho rằng Gen Z gặp khó khăn trong giao tiếp do ảnh hưởng của văn hóa kỹ thuật số và Covid-19. Theo Russell Fulmer, phó giáo sư tại Đại học bang Kansas, hai yếu tố này tạo ra “cơn bão hoàn hảo” để AI xâm nhập vào tương tác xã hội.

Vị thành niên là giai đoạn quan trọng để phát triển sự tự tin, nhận thức ổn định về bản thân và khả năng điều tiết cảm xúc. Fulmer nhận định, nếu không phát triển đầy đủ kỹ năng xã hội ở giai đoạn này, họ có thể dễ trốn tránh và thiếu khả năng phục hồi. Đại dịch đã ảnh hưởng đến Gen Z trong khoảng thời gian đặc biệt dễ bị tổn thương.

Dù vậy, bác sĩ DiBlasi cho rằng vẫn chưa quá muộn và có thể cải thiện nếu luyện tập thường xuyên, bằng cách tìm đến bạn bè và gia đình thay vì AI khi gặp khó khăn trong biểu đạt cảm xúc phức tạp. “Tôi hiểu mọi người lo ngại và không muốn nói gì sai. Nhưng AI sẽ làm mất đi sự thấu hiểu với những cảm xúc thực sự, phá vỡ sự kết nối cũng như khả năng hàn gắn cần thiết trong các mối quan hệ”, DiBlasi nói với CNN.

Tiến sĩ Robb cũng lưu ý, AI thường được thiết kế để đồng tình và thấu hiểu nên phản hồi của chúng không phản ánh những xung đột vốn có trong các mối quan hệ thực tế. “Các mối quan hệ và cuộc trò chuyện có thể lộn xộn, và có lẽ nên lộn xộn. Chúng góp phần giúp bạn giỏi giao tiếp hơn về lâu dài”, ông nói.

Thu Thảo tổng hợp