Câu chuyện di dời cơ sở hơn 14 hecta trên đường Lý Thường Kiệt của Trường Đại học Bách khoa (ĐHQG-HCM) đang được quan tâm trên nhiều diễn đàn với các ý kiến khác nhau.
Thực ra, đây là một chủ trương đã được đặt ra từ lâu, và về phía nhà trường cũng cơ bản nhất trí với chủ trương nghiên cứu đầu tư mở rộng và phát triển theo Kết luận số 316-KL/TU của Ban Thường vụ Thành ủy TPHCM, nghĩa là nhất trí với việc xây dựng đề án di dời và mở rộng các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng, đào tạo nghề và một số cơ sở y tế ra khỏi khu vực nội thành.
Tuy nhiên, nhiều ý kiến trên các diễn đàn băn khoăn về phương án cụ thể: di dời như thế nào, làm sao để vừa tạo điều kiện cho nhà trường phát triển bền vững lâu dài, vừa gìn giữ các giá trị lịch sử và truyền thống học thuật đã được hình thành qua gần 70 năm phát triển?
Có người lo ngại nếu khu đất hơn 14 hecta đó được chuyển đổi để nhường chỗ cho một dự án nhà ở thì vấn đề đặt ra sẽ không chỉ là bài toán kinh tế mà còn có thể trở thành một vấn đề văn hóa.
Trường Đại học Bách Khoa TPHCM có lịch sử gần 70 năm tuổi hiện nằm trên khu đất hơn 14ha giữa trung tâm thành phố (Ảnh: Trịnh Nguyễn).
Với bề dày lịch sử, cơ sở Lý Thường Kiệt không chỉ đơn thuần là một khu đất giáo dục. Không gian này được hình thành từ Trung tâm Kỹ thuật Phú Thọ trước năm 1975, rồi trở thành một phần quan trọng của hệ thống đào tạo kỹ sư tại TPHCM. Sau gần 7 thập niên phát triển, Trường Đại học Bách khoa – Đại học Quốc gia TPHCM đã đào tạo hàng trăm nghìn kỹ sư và chuyên gia kỹ thuật, nhiều người trong số đó giữ vai trò quan trọng trong các doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các tổ chức khoa học công nghệ của Việt Nam. Đối với nhiều thế hệ trí thức, khuôn viên đại học này (bao gồm các tòa nhà giảng đường, thư viện, ký túc xá…) không chỉ là nơi học tập mà còn là một phần ký ức học thuật của đô thị.
Một thương hiệu nhà trường không chỉ có phần hồn; nó còn có một phần vật lý gắn với lịch sử hình thành của mình. Các giảng đường, thư viện, sân trường hay những con đường trong khuôn viên là những không gian ký ức, nơi nhiều thế hệ sinh viên, giảng viên đã học tập, tranh luận và sáng tạo. Theo thời gian, chính những không gian ấy góp phần hình thành bản sắc học thuật của một trường đại học.
Hơn nữa, khuôn viên đại học còn lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ sinh viên, giảng viên và trí thức đô thị. Những ký ức ấy không dễ định lượng bằng giá trị thị trường của đất đai, nhưng lại góp phần hình thành bản sắc tri thức của thành phố. Khi một không gian như vậy biến mất hoàn toàn, thành phố không chỉ mất đi một cơ sở giáo dục; nó cũng có thể mất đi một phần ký ức đô thị được tích lũy qua nhiều thập niên.
Trong nghiên cứu quy hoạch đô thị bền vững, những không gian như vậy thường được xem là “di sản học thuật”. Nói cách khác, những không gian này góp phần tạo nên bản sắc tri thức của thành phố, tương tự như cách các cơ sở của Đại học Oxford hay Cambridge (Anh) trở thành một phần không thể tách rời của cấu trúc đô thị. Các thành phố tri thức lớn trên thế giới, dù rất phát triển về mặt đô thị và nguồn lực dồi dào, thường không đẩy đại học ra khỏi trung tâm; ngược lại, họ duy trì các khuôn viên này như những hạt nhân của hệ sinh thái sáng tạo.
Bên cạnh dư luận băn khoăn, những ý kiến ủng hộ việc di dời đưa ra ba lập luận chính. Thứ nhất, đất nội đô có giá trị kinh tế rất cao và cần được khai thác hiệu quả hơn. Thứ hai, các trường đại học cần không gian rộng hơn để phát triển nghiên cứu. Thứ ba, việc chuyển sinh viên ra ngoại ô có thể góp phần giảm áp lực giao thông.
Về phía nhà trường cũng cho biết phần lớn các công trình tại cơ sở Lý Thường Kiệt được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước, do đó việc đầu tư chủ yếu chỉ dừng ở cải tạo, sửa chữa và chỉnh trang, không thể mở rộng hoặc xây dựng mới theo nhu cầu phát triển. Hơn nữa, trong khuôn viên trường vẫn tồn tại 2 khu dân cư với tổng diện tích gần 1 hecta, gây khó khăn cho việc hoàn tất các thủ tục pháp lý về đất đai cũng như công tác quy hoạch tổng thể.
Những yếu tố này khiến khả năng mở rộng cơ sở vật chất tại khu đất trung tâm gặp nhiều hạn chế, trong khi nhu cầu phát triển của nhà trường ngày càng lớn.
Như vậy, khi xem xét các ý kiến ủng hộ việc di dời, ta thấy các lập luận đều có phần hợp lý.
Theo tôi, vấn đề nằm ở mục tiêu cuối cùng của việc di dời. Nếu việc mở rộng cơ sở tại khu đại học tập trung nhằm xây dựng một trung tâm nghiên cứu quy mô lớn, hình thành hệ sinh thái công nghệ và đổi mới sáng tạo thì đây là điều đúng đắn. Nhưng ngay cả trong trường hợp đó, thành phố vẫn hoàn toàn có thể giữ lại một phần cơ sở lịch sử ở Lý Thường Kiệt.
Toàn cảnh khu đất Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TPHCM (Ảnh: Trịnh Nguyễn).
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các đô thị phát triển bền vững thường không chọn cách di dời hoàn toàn. Ở những đô thị như Oxford, Cambridge (Anh), Boston (Mỹ), Heidelberg (Đức) hay Kyoto (Nhật Bản), các cơ sở đại học lịch sử không bị thay thế bởi bất động sản thương mại, vì chúng được xem như một phần của cấu trúc văn minh và di sản tri thức của thành phố. Thay vào đó, họ áp dụng mô hình hai tầng: giữ cơ sở lịch sử trong nội đô, đồng thời xây dựng các cơ sở nghiên cứu quy mô lớn hơn ở ngoại vi.
Chẳng hạn, Đại học Tokyo vẫn duy trì cơ sở Hongo ngay giữa thành phố dù đã mở rộng nhiều cơ sở khác; Đại học Quốc gia Seoul cũng giữ lại các không gian học thuật lịch sử như một phần của ký ức đô thị. Cách tiếp cận này vừa bảo tồn di sản tri thức, vừa cho phép hệ thống đại học phát triển với quy mô lớn hơn.
Từ góc nhìn phát triển bền vững, câu chuyện này còn liên quan đến nguyên tắc công bằng liên thế hệ. Sự phát triển của thế hệ hiện tại không được làm tổn hại khả năng của các thế hệ tương lai. Nguyên tắc này không chỉ áp dụng cho tài nguyên thiên nhiên mà còn cho các giá trị văn hóa và tri thức.
Các cơ sở đại học lâu đời chính là một dạng vốn văn hóa liên thế hệ. Chúng lưu giữ ký ức, truyền thống học thuật và tinh thần nghiên cứu của nhiều thế hệ. Khi những không gian này bị thay thế hoàn toàn bởi các dự án xã hội – thương mại thì có thể đạt được lợi ích kinh tế ngắn hạn, nhưng lại đánh mất một phần vốn văn hóa tích lũy qua nhiều thập niên.
Tất nhiên, việc bảo tồn di sản học thuật không có nghĩa là giữ nguyên cơ sở đại học như một không gian khép kín. Xu hướng của các đô thị tri thức hiện đại là biến một phần khuôn viên đại học thành không gian mở cho xã hội: thư viện mở, không gian học tập cộng đồng, trung tâm đổi mới sáng tạo hay các hoạt động khoa học dành cho công chúng. Khi đó, cơ sở đại học không chỉ phục vụ sinh viên và giảng viên mà còn trở thành một phần của đời sống đô thị, một không gian tri thức cho mọi người, vừa giữ được vốn văn hóa liên thế hệ, vừa giảm bớt áp lực đô thị về mặt giao thông, môi trường.
Vì vậy, câu chuyện di dời cơ sở Bách khoa Lý Thường Kiệt không chỉ là vấn đề quy hoạch đất đai. Nó phản ánh một lựa chọn chiến lược về tương lai của thành phố. Một đô thị muốn trở thành trung tâm khoa học và đổi mới cần bảo vệ các thiết chế tri thức như một phần của di sản chung; đồng thời mở chúng ra như những không gian tri thức sống động cho cộng đồng.
Tác giả: Ông Phạm Việt Anh là Tiến sĩ Quản lý bền vững và Môi trường (DBA), và hiện là nghiên cứu sinh (PhD) về Phát triển bền vững và Ngoại giao tại một định chế đại học liên chính phủ theo hiệp ước Liên Hợp Quốc (Pôle Universitaire Euclide). Ông là nhà sáng lập Econowhere và có hơn 25 năm kinh nghiệm tư vấn cho nhiều tổ chức trong nước và quốc tế tại Việt Nam về chiến lược tăng trưởng, thương hiệu và phát triển bền vững.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!
Nguồn: https://dantri.com.vn/tam-diem/dai-hoc-giua-long-thanh-pho-20260312142710991.htm
