Có lẽ ai để ý rằng những vật dụng quen thuộc hàng ngày như chiếc bàn chải nhựa, chiếc áo trên người hay chiếc điện thoại bạn cầm trên tay đều có chung một “nguồn gốc”.
Đó là dầu mỏ. Thứ thường được gọi là “vàng đen” này không chỉ dùng để đốt làm nhiên liệu mà còn là nền tảng của hàng loạt vật liệu và sản phẩm đang âm thầm định hình nền kinh tế, đời sống hằng ngày và cả túi tiền của mỗi người.
Nhiên liệu chỉ là một phần nhỏ trong cách dầu mỏ được sử dụng (Ảnh: Cencenelec).
Khi “vàng đen” không chỉ nằm trong bình xăng
Mỗi khi có biến động địa chính trị, đặc biệt là tại chảo lửa Trung Đông, phản xạ đầu tiên của giới đầu tư và người tiêu dùng là nhìn chằm chằm vào bảng giá xăng dầu. Tuy nhiên, theo các phân tích mới nhất trên The Conversation Gulf News và The Independent, việc gián đoạn nguồn cung dầu mỏ mang đến một rủi ro tàn khốc hơn nhiều so với hóa đơn đổ xăng của bạn.
Lý do rất đơn giản nhưng ít ai để ý bởi dầu thô không chỉ là nhiên liệu.
Thực tế, khoảng 10-20% lượng dầu thô tiêu thụ trên toàn thế giới không bao giờ bị đốt cháy trong các động cơ. Thay vào đó, chúng được đưa vào các tổ hợp hóa dầu khổng lồ để làm nguyên liệu đầu vào. Dữ liệu ngành công nghiệp trên Gulf News chỉ ra một con số gây choáng ngợp: Hóa dầu chính là nền tảng cho khoảng 95% hàng hóa sản xuất trên toàn cầu.
Con số này lớn như vậy bởi dầu thô vốn là một hỗn hợp phức tạp của các hydrocarbon. Bằng các công nghệ được phát triển suốt 150 năm qua, các nhà khoa học và kỹ sư tại các nhà máy lọc hóa dầu đã “bẻ gãy” những phân tử này. Họ biến nhiên liệu hóa thạch thành những “viên gạch” cơ bản nhất của nền kinh tế như ethylene, propylene và benzene. Từ những hợp chất này, thế giới mới có nhựa, dung môi, cao su tổng hợp và hàng nghìn vật liệu công nghiệp khác.
Điều này giải thích vì sao eo biển Hormuz – tuyến hàng hải hẹp nằm giữa Iran và Oman – lại là “yết hầu” của kinh tế thế giới. Khoảng 1/5 lượng sản phẩm dầu mỏ toàn cầu đi qua đây mỗi ngày.
Bất kỳ sự gián đoạn nào tại tuyến đường này cũng sẽ tạo ra một cú sốc lan truyền, không chỉ dừng lại ở trạm xăng mà sẽ đánh thẳng vào chi phí sản xuất của mọi ngành công nghiệp trên hành tinh.
Dầu thô là nguyên liệu đầu vào cho hàng nghìn sản phẩm mà xã hội hiện đại phụ thuộc, từ nhựa, phân bón, sợi dệt may cho đến thuốc men và thiết bị điện tử. Vì vậy, eo biển Hormuz đặc biệt quan trọng khi 1/5 lượng sản phẩm dầu mỏ tiêu thụ toàn cầu đi qua tuyến đường này mỗi ngày (Ảnh: MW).
Nhựa và nghịch lý của kỷ nguyên xanh
Ứng dụng dễ thấy nhất và mang tính biểu tượng nhất của ngành hóa dầu chính là nhựa. Nhờ đặc tính nhẹ, bền bỉ và đặc biệt là giá thành cực rẻ, các chuỗi polymer (như polyethylene hay polypropylene) đi ra từ dầu mỏ đã tái định hình lại ngành sản xuất toàn cầu.
Từ bao bì thực phẩm, chai nước sinh hoạt, vỏ thiết bị gia dụng cho đến linh kiện ô tô và vật liệu cách nhiệt trong xây dựng, nhựa có mặt ở khắp mọi nơi. Thậm chí, nó là “tấm khiên” bảo vệ sinh mạng con người trong y tế thông qua các thiết bị như ống tiêm, túi truyền dịch, bao bì vô trùng và găng tay dùng một lần.
Nhưng góc nhìn kinh tế thú vị nhất, theo The Conversation, lại nằm ở nghịch lý của kỷ nguyên năng lượng xanh.
Thế giới đang nỗ lực giảm phát thải carbon bằng cách từ bỏ nhiên liệu hóa thạch. Thế nhưng, chính các công nghệ cốt lõi của quá trình chuyển đổi xanh này, từ tuabin gió khổng lồ, tấm pin năng lượng mặt trời cho đến những chiếc xe điện công nghệ cao, đều phụ thuộc chặt chẽ vào các linh kiện nhựa có nguồn gốc từ hóa dầu.
Mâm cơm, tủ thuốc và tủ quần áo: Mọi ngả đường đều dẫn về dầu mỏ
Nếu bạn nghĩ mình có thể sống tách biệt khỏi chuỗi cung ứng dầu mỏ thì hãy nhìn vào mâm cơm hàng ngày. Dầu mỏ và khí tự nhiên là “vị cứu tinh” của nền nông nghiệp hiện đại.
Theo The Idependent, phân bón ngày nay phụ thuộc hoàn toàn vào các hợp chất nitơ như amoniac. Thông qua quy trình Haber-Bosch, amoniac được sản xuất bằng cách sử dụng hydro tách ra từ khí tự nhiên hoặc nhiên liệu hóa thạch. Nhờ loại phân bón hóa dầu này, đất đai cằn cỗi được bổ sung dinh dưỡng, giúp năng suất cây trồng tăng vọt.
Nếu thiếu đi dầu mỏ, sản lượng lương thực toàn cầu sẽ sụt giảm nghiêm trọng, đẩy giá cả thực phẩm lên mức không tưởng. Đó là chưa kể đến thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ hay hệ thống ống nhựa tưới tiêu, tất cả đều là sản phẩm của dầu mỏ.
Ngoài ra, các loại vải tổng hợp như polyester, nylon hay acrylic đang thống trị ngành dệt may, thảm và đồ nội thất thực chất đều được dệt từ những sợi hóa dầu.
Ngay cả trong tủ mỹ phẩm, dầu mỏ cũng hiện diện một cách tinh vi. Kem dưỡng da, dầu gội đầu hay son môi bạn dùng hàng ngày đều chứa các thành phần gốc dầu giúp ổn định công thức và kéo dài hạn sử dụng.
Phần lớn quần áo chúng ta mặc hàng ngày có nguồn gốc từ dầu mỏ (Ảnh: PIRG).
“Hiệu ứng cánh bướm” trong chuỗi cung ứng 6 tầng
Theo chuyên gia Jay Hilotin trên Gulf News, ngành hóa dầu hoạt động như một “cây gia phả” với chuỗi sản xuất 6 tầng cực kỳ phức tạp.
Tầng 1 (Nền tảng): Bắt đầu từ dầu thô và khí tự nhiên khai thác từ lòng đất. Quá trình lọc tách ra naphtha và condensate.
Tầng 2 (Nguyên liệu trung gian): Các khí như ethane, methane, propane cùng naphtha, benzene được đưa vào xử lý bằng hơi nước nhiệt độ cao (steam cracking).
Tầng 3 (Hóa chất cơ bản): Đây là những “viên gạch” thực sự. Ví dụ, Ethylene – hợp chất hữu cơ được sản xuất nhiều nhất toàn cầu với hơn 150 triệu tấn mỗi năm. Ethylene giống như “bột mì” trong ngành làm bánh, không có nó thì không có bất cứ chiếc “bánh” nhựa nào ra đời.
Tầng 4 (Dẫn xuất): Từ hóa chất cơ bản biến thành vật liệu bán thành phẩm như acrylonitrile (để làm sợi), bọt xốp, nhựa resin hay sơn phủ.
Tầng 5 và 6 (Thành phẩm và Ứng dụng): Từ keo dán, chất nổ, thuốc nhuộm, xà phòng cho đến thành phẩm cuối cùng là chiếc điện thoại thông minh, máy bay hay áo phông.
Vì hóa dầu đóng vai trò là nguyên liệu trung gian chứ không phải sản phẩm cuối, nên mối liên hệ này thường bị người tiêu dùng đại chúng bỏ qua.
Đối với các nhà quản trị doanh nghiệp, bài toán chi phí lại hiển hiện rõ ràng: Khi eo biển Hormuz rủi ro, giá dầu thô tăng, chuỗi cung ứng nhiên liệu (xăng, diesel) bị ảnh hưởng đầu tiên. Nhưng chỉ một thời gian ngắn sau, làn sóng tăng giá sẽ quét qua thị trường hạt nhựa, đẩy giá bao bì, phân bón, sợi dệt và cuối cùng là ăn mòn hầu bao của người tiêu dùng.
Biến động giá dầu mỏ tác động lớn đến đời sống hàng ngày và cả nền kinh tế thế giới (Ảnh: Shutterstock).
Sự thật là hành trình “cai nghiện” dầu mỏ của nền kinh tế toàn cầu sẽ còn rất dài. Những lo ngại về biến đổi khí hậu hay rác thải nhựa đang thúc đẩy các giải pháp thay thế như nhựa sinh học, công nghệ tái chế hay bio-naphtha bền vững, nhưng tất cả vẫn cần thời gian để trở thành quy mô chủ đạo.
Bởi dầu mỏ không chỉ là nhiên liệu cho xe cộ. Nó đã ăn sâu vào mọi ngóc ngách của nền kinh tế công nghiệp hiện đại.
Đằng sau giá của một chiếc nĩa nhựa, một viên thuốc giảm đau hay thậm chí hóa đơn siêu thị mỗi tuần là cả một mạng lưới phức tạp gồm địa chính trị, hóa học và chuỗi cung ứng toàn cầu xoay quanh những thùng “vàng đen”.
Vì vậy, khi các bản tin cảnh báo về nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu, tác động của nó có thể sẽ đi xa hơn rất nhiều so với con số hiển thị ở trạm xăng.
Nguồn: https://dantri.com.vn/kinh-doanh/giai-ma-bi-mat-dau-mo-xuong-song-tham-lang-voi-95-hang-hoa-toan-cau-20260314082027040.htm
