Nâng cao vai trò của Hội đồng nhân dân để thúc đẩy phát triển

Trong bối cảnh đất nước thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, vận hành theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu nâng cao chất lượng đối với đại biểu dân cử càng được đặt ra rõ hơn.

Do vậy, thông qua cuộc bầu cử lần này, mong muốn lớn nhất là cử tri sẽ theo dõi kỹ càng, sáng suốt lựa chọn được đại biểu HĐND các cấp thực sự có đức, có tài, có năng lực, gắn bó với nhân dân. Đặc biệt phải dám nói, dám phản biện, dám hành động đột phá, quyết liệt vì lợi ích chung và sự phát triển của địa phương, nhân dân.

Chất lượng đại biểu không chỉ được đo bằng trình độ hay cơ cấu mà trước hết cần thể hiện ở trách nhiệm trước nhân dân, khả năng thực thi nhiệm vụ lập pháp, giám sát, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và địa phương một cách thực chất, hiệu quả. Khi đại biểu thực sự có bản lĩnh, có trí tuệ, có tinh thần phụng sự và gắn bó mật thiết với cử tri thì niềm tin của nhân dân sẽ được củng cố một cách bền vững.

PGS.TS Lê Quốc Lý

Đại biểu phải chủ động, có trách nhiệm đến cùng

* Ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của công tác bầu cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp trong bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa?

– Về mặt chính trị, bầu cử là thước đo sức sống của chế độ dân chủ, là dịp để củng cố đồng thuận xã hội và tăng cường niềm tin của nhân dân vào bộ máy đại diện. 

Về mặt pháp lý, bầu cử chính là việc kích hoạt cơ chế đại diện thông qua lá phiếu của cử tri, các cơ quan quyền lực nhà nước ở trung ương và địa phương được hình thành. Đồng thời đặt nền tảng cho cơ chế giám sát, trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực trong suốt nhiệm kỳ.

Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang tập trung đẩy mạnh hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thì cuộc bầu cử lần này còn mang nhiều ý nghĩa quan trọng hơn để khẳng định quyền làm chủ của nhân dân. 

Thành công của cuộc bầu cử không chỉ được đo bằng tỉ lệ cử tri đi bỏ phiếu hay sự tuân thủ quy trình pháp luật, mà còn bằng chất lượng đội ngũ đại biểu dân cử được lựa chọn. Cần phải hướng đến tinh thần nâng cao chất lượng đại diện, nâng cao năng lực lập pháp, giám sát và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước.

* Việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt ra yêu cầu rất cao về sự gắn kết với cử tri, năng lực giám sát, quyết định các vấn đề quan trọng ở địa phương. Theo ông, đại biểu HĐND các cấp cần có tiêu chuẩn thế nào để không chỉ đại diện mà còn thực sự đủ năng lực hoạch định, phản biện trong giai đoạn mới?

– Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đòi hỏi phải tiếp tục làm rõ hơn vai trò, thẩm quyền và trách nhiệm của từng cấp chính quyền, đồng thời nâng cao thực chất hoạt động của HĐND. 

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đối với đại biểu HĐND các cấp không chỉ ở tính đại diện mà phải đáp ứng đầy đủ năng lực hoạch định, giám sát và kiểm soát quyền lực. Đồng thời tiếp tục quán triệt nguyên tắc bảo đảm tính đại diện rộng rãi, nhưng phải đặc biệt coi trọng yếu tố chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng tham gia quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương của đại biểu được chọn.

Với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, khối lượng công việc và yêu cầu quyết sách ở mỗi cấp chính quyền sẽ rõ ràng và tập trung hơn. Do vậy, yêu cầu với đại biểu HĐND trong mô hình hai cấp phải là những người có năng lực, trình độ, am hiểu thực tiễn địa phương. 

Đại biểu HĐND cần có năng lực phân tích chính sách, khả năng đọc, hiểu và phản biện các báo cáo, đề án, dự thảo nghị quyết. Cùng với đó, có tư duy độc lập, khách quan khi xem xét quyết định những vấn đề liên quan trực tiếp đến phát triển kinh tế – xã hội, ngân sách, đầu tư công, quy hoạch, đất đai… 

Đây là những lĩnh vực tác động sâu rộng đến đời sống người dân và sự phát triển bền vững của địa phương.

* Trong số các yêu cầu dành cho đại biểu HĐND, ông thấy cần nhấn mạnh yêu cầu nào?

– Một yêu cầu rất quan trọng là giám sát cần được nhấn mạnh hơn. Theo đó, giám sát không chỉ là chất vấn tại kỳ họp, mà còn bao gồm theo dõi việc thực hiện nghị quyết của HĐND cấp mình đã thông qua, giám sát chuyên đề, khảo sát thực tiễn và kiến nghị hoàn thiện chính sách tại địa phương. 

Trong đó không nên chỉ giám sát trên giấy tờ, báo cáo… mà đại biểu cần đi sâu sát xuống thực tế. Nhất là đại biểu HĐND thường là những người ở địa phương, sát với địa bàn và người dân nhất, nên khi nhận được những phản ánh, kiến nghị của cử tri hay thấy có vấn đề nào đó, nhất là về giao thông, đô thị, an toàn thực phẩm, y tế, giáo dục, xây dựng, đất đai… thì cần trực tiếp đi khảo sát, giám sát.

Khi đại biểu tận mắt chứng kiến những vướng mắc cụ thể, việc thảo luận và ban hành nghị quyết sẽ sát thực hơn, có thể giải quyết đúng các điểm nghẽn, ách tắc, tồn tại của địa phương để phát triển. Điều quan trọng nhất là đại biểu phải thực sự chủ động và có trách nhiệm đến cùng với những vấn đề mà mình đã nêu ra, hay nói cách khác là hứa với cử tri.

Đại biểu cũng phải có bản lĩnh và trách nhiệm giải trình. Đồng thời cần giữ được sự khách quan, công tâm, không bị chi phối bởi lợi ích cục bộ. Đại biểu phải thường xuyên giữ mối liên hệ mật thiết với cử tri, nhất là đại biểu HĐND cấp xã là những người sát dân nhất. 

Phải lắng nghe, thấu hiểu để bảo đảm mọi quyết định đều xuất phát từ lợi ích chung và phục vụ cho người dân, sự phát triển của địa phương.

Giám sát gắn với trách nhiệm giải trình và kết quả cuối cùng

* Khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, chủ tịch UBND các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM… được trao nhiều quyền quyết định các vấn đề hơn. Vậy cần làm gì để nâng cao, phát huy vai trò giám sát của HĐND, đại biểu HĐND ở khóa mới này?

– Việc chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM được phân cấp phân quyền nhiều, lớn hơn để bảo đảm xử lý công việc nhanh chóng, kịp thời, không bị đình trệ, ùn tắc là hoàn toàn cần thiết. Bởi thực tế vừa qua cho thấy rất nhiều vấn đề, nhất là về đầu tư, ngân sách do thủ tục rườm rà, thẩm quyền dẫn đến chậm triển khai, gây lãng phí, ảnh hưởng đến cơ hội, sự phát triển của địa phương nói riêng, cả nước nói chung.

Đi kèm với việc trao quyền nhiều hơn cho chủ tịch UBND các thành phố lớn thì rõ ràng yêu cầu đặt ra đó là vai trò kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực của HĐND cùng cấp phải được nâng cao hơn. Tuy nhiên, vai trò này không phải là “tiền kiểm” để gây khó khăn mà phải đồng hành cùng với UBND, chủ tịch UBND các thành phố trong việc thực hiện các nhiệm vụ được trao quyền lớn hơn.

Hoạt động giám sát của HĐND ở các địa phương cần tăng cường theo hướng lựa chọn đúng những vấn đề trọng tâm, bức xúc, gắn chặt với thực tiễn vận hành mô hình mới. 

Nội dung giám sát tập trung vào các lĩnh vực như phân cấp phân quyền, trách nhiệm người đứng đầu, giải quyết thủ tục hành chính, đất đai, đầu tư công, giải phóng mặt bằng, xử lý các dự án chậm triển khai và các vấn đề dân sinh nổi cộm tại cơ sở như ùn tắc giao thông, ngập lụt, an toàn thực phẩm, giáo dục, y tế…

* Nhưng muốn giám sát tốt thì phải làm sao, thưa ông?

– Việc giám sát không thể chỉ ngồi nghe báo cáo, “giám sát cho có”, mà cần phải tăng cường khảo sát, giám sát trực tiếp tại cơ sở, ở các dự án được triển khai. 

Chẳng hạn cử tri phản ánh dự án này, dự án kia chậm tiến độ hay có những bất cập từ các chính sách của địa phương gây khó khăn cho người dân, doanh nghiệp… thì HĐND nên tập trung lắng nghe, lập các đoàn giám sát kịp thời. Khi thực hiện giám sát, đại biểu HĐND cũng phải dám nói, dám phản biện, không nên có tư tưởng “sợ” hoặc không dám nói.

Từ việc giám sát cụ thể để chỉ ra những bất cập, thiết sót và quan trọng hơn là phải đưa ra được kiến nghị, tư vấn giải pháp để các cơ quan chức năng tập trung khắc phục. Kết luận giám sát không chung chung mà chỉ rõ trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan, từng cấp. 

Đồng thời cần chuyển từ tư duy “thực hiện chức năng” sang tư duy “tạo giá trị công”; từ giám sát mang tính thủ tục sang giám sát gắn với trách nhiệm giải trình và kết quả cuối cùng…

Trong nhiệm kỳ tới, mỗi đại biểu HĐND nên coi mình như một kênh cảm biến của xã hội. Đi nhiều hơn, nghe nhiều hơn và phản ánh trung thực những vấn đề của địa phương vào nghị trường. Khi các quyết sách được hình thành từ thực tiễn đời sống, người dân sẽ thấy mình có tiếng nói trong chính quyền, còn HĐND cũng sẽ phát huy đúng vai trò là cơ quan đại diện cho cử tri và là một thiết chế giám sát hiệu quả đối với chính quyền địa phương.

Ông Nguyễn Quang Đồng