Triệu dụng nhân tài giúp vua, giúp nước

Paul-François Puginier, giám mục ở Bắc kỳ, viết cho Brière de l’Isle vào ngày 6.11.1884: “…Cho phép tôi được thưa với ngài rằng, không còn một chút nghi ngờ nào về mưu toan của chính phủ Nam triều và các hành động của họ nhằm bảo toàn khả năng có thể của vương quốc họ. Họ thừa hiểu rằng cái gọi là nền bảo hộ chẳng qua là cách để đi đến sự chiếm đóng hoàn toàn và họ cũng tự hiểu mọi dự định kháng chiến đều không thể thực hiện được ở Huế. Do đó, kế hoạch của họ đặt ra là lập một khu kinh đô mới ở Cam Lộ, một địa điểm giáp biên giới Lào. Để không bị mất hết quyền lực cai trị ở đồng bằng mà họ đang cảm thấy rất bấp bênh, họ tìm cách củng cố nó trong miền rừng núi, nơi mà người Pháp rất khó tiến công. Ở đó họ sẽ tăng cường lực lượng, trang bị thêm vũ khí, sự trợ giúp của các toán quân Trung Quốc… và như vậy họ sẽ trở thành một mối lo nhức nhối cho người Pháp, còn đối với dân chúng họ sẽ ra sức (…) kích động và bằng mọi cách lôi cuốn họ vào cuộc kháng chiến” (Nguyễn Văn Kiệm, Cuộc kháng chiến chống Pháp tiếp tục của nhà nước phong kiến VN những năm 80 của thế kỷ 19, Kỷ yếu Nhóm chủ chiến trong triều đình Huế và Nguyễn Văn Tường, Trường ĐHSP TP.HCM, tháng 6.1996, tr.10).

Tướng Millot, Tổng tư lệnh quân Pháp ở Bắc kỳ, chưa đồng ý với đề nghị của Courbet khiến Courbet lại viết cho Bộ trưởng Bộ Hải quân Pháp. Rõ ràng triều đình Huế sau khi Pháp tấn công Thuận An, uy hiếp trực tiếp kinh thành Huế, rồi chiếm đóng Trấn Bình Đài,… đã xây dựng được một kế hoạch chống Pháp lâu dài.

ẢNH: TƯ LIỆU CỦA LÊ NGUYỄN

NGHĨA VỤ CỦA “NGƯỜI QUÂN TỬ”

Đầu năm Kiến Phúc nguyên niên (1884), triều đình đã công bố dụ “triệu dụng các tiến sĩ, phó bảng tại quán và ấn quan tại quán” (Đại Nam thực lục, quyển 36, tr.81-82). “Nhà nước có nhân tài để trù bị dùng đến. Người quân tử ra làm quan, cốt để làm nghĩa vụ. Nghĩa vụ nên làm, người quân tử không cẩu thả, cầu lấy yên thân. Còn bọn tầm thường hèn yếu thì không đáng kể. Bằng học đã đỗ đến giáp khoa, làm đến ấn quan, ân đãi ngộ không phải là không hậu chính nên phấn đấu cho hết đạo làm tôi chứ khi không thì mong tiến làm vinh, lúc có việc thì tìm… thú nhàn rỗi. Ta lấy lúc tuổi trẻ nối ngôi lại gặp thời gian nan, ngồi góc chiếu đợi người hiền mong cùng nên việc… Qua được lúc truân, vượt được lúc hiểm, người đời xưa là người thế nào? Nên nghĩ để giáo tu ta, đừng bỏ ta, giúp đỡ ta cho tới lúc trị bình và giúp ta những khi khó nhọc gian nan… Xuống lệnh cho trong Kinh, ngoài tỉnh hễ ai là tiến sĩ, phó bảng xuất thân, không kể là đã hay chưa làm quan, cùng cử nhân tú tài làm quan đã đến ấn quan… gần đây, người thác cớ lưu ở quê nhà thì do quan địa phương cấp ngựa trạm cho về Kinh hầu chỉ, nếu quả là bệnh nặng cũng cho ngựa trạm đi khám xét và chuẩn cho về. Nếu bằng, thác cớ biếng lười hẳn dụ biếm truất. Ở địa phương che chở hư báo, thì cũng xét luật tự xử, thực khó khoan tha. Kính vâng lời đấy nhé. Rồi lại chuẩn cho người khoa bảng đã bị giáng cách, cung cấp cho ngựa trạm về Kinh chờ lệnh kén dùng!”.

Với dụ này, các tỉnh có nhiệm vụ kiểm điểm lại hàng ngũ sĩ phu trong tỉnh đang “tại quán”, cấp phương tiện cho họ về kinh đô Huế để nhận lệnh giúp nước, giúp vua đang lúc “khó nhọc gian nan” cho tới lúc trị bình. Chính trong dịp này mà Phan Đình Phùng (bị cách), Nguyễn Duy Hiệu (xin về quê để phụng dưỡng mẹ già) trở về Huế để được giao phó những trọng trách Cần Vương. Phải chăng để chuẩn bị cho một “triều đình thời chiến”, bộ máy nhân sự đã được tinh giản từ 539 người xuống còn 219 người. Việc tinh giản này đã giúp triều đình tăng lương cho quan lại. Quân đội cũng được tinh giản bằng các biện pháp: cho giải ngũ lính già yếu và bệnh tật; nâng cao trình độ huấn luyện sử dụng súng; lập đội quân Phấn Nghĩa ở kinh đô; cấp tuất cho một số quan quân mất tích trong trận đánh ở Thuận An. Cấp tuất và trưng thưởng cho binh lính và chỉ huy hy sinh ở Thuận An và ở Bắc kỳ để làm chỗ dựa cho cuộc kháng chiến, triều đình có chính sách ưu đãi về thuế cho các dân tộc miền núi. Giảm thuế đầu nguồn 6/10 cho Thanh Hóa, 5/10 thuế sáp ong cho Khánh Hòa. Bổ dụng Cầm Bá Thước làm Bang biện Thường Xuân và Lương Chánh (Thanh Hóa).

Triều đình cũng ra chỉ dụ khích lệ đồng bào dân tộc ở Mường Vang, Nà Bồn, Thượng Khê, Xương Thịnh, Làng Thìn, Thủy Xá, Hỏa Xá. Tại triều đình, các quan lại thân Pháp, các hoàng thân chủ hòa, có các hành vi thân thiện hoặc đã dựa vào lực lượng Pháp hoặc bị an trí ở các tỉnh, hoặc bị giáng chức như Miên Trinh, Miên Triện, Hồng Hưu… Thượng thư Bộ Công Trần Văn Chuẩn nay làm Dinh Điền sứ Quảng Bình. Riêng thượng thư Bộ Lại Nguyễn Trọng Hợp bị giải chức, Kiên Giang Quận công (Ưng Kỷ) bị giáng làm Kiên Giang hầu, Nguyễn Hữu Độ bị khiển trách vì lộng quyền ở Bắc kỳ. (còn tiếp) 

(Trích từ sách Góp nhặt tìm hiểu lịch sử Việt của nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc do NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành)