5 kịch bản cho Trung Đông sau xung đột Mỹ – Israel với Iran

Tàu sân bay Mỹ USS Abraham Lincoln di chuyển trên biển trong khi tham gia chiến dịch tấn công Iran (Ảnh: Reuters).

Cuộc tấn công phủ đầu do Mỹ – Israel phối hợp thực hiện nhằm vào Iran ngày 28/2, được Mỹ đặt tên là “Cơn cuồng nộ kinh hoàng”, đã dẫn đến sự ra đi của Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei cùng một số quan chức cấp cao trong bộ máy an ninh – quân sự Iran. Sự kiện này ngay lập tức kích hoạt một “vòng xoáy trả đũa” quân sự, đẩy Trung Đông vào trạng thái căng thẳng nguy hiểm nhất trong nhiều năm qua.

Chỉ trong vòng chưa đầy hai tuần sau cuộc tấn công phủ đầu, Iran đã trả đũa bằng những đợt phóng tên lửa và UAV nhằm vào Israel và các căn cứ quân sự Mỹ tại Vùng Vịnh (Bahrain, Qatar, Iraq, Syria…). Nhiều mục tiêu hạ tầng năng lượng và quân sự tại khu vực Vùng Vịnh cũng bị đặt trong tình trạng báo động cao. Trong khi đó, Israel tăng cường các cuộc không kích nhằm vào các mục tiêu được cho là liên quan tới lực lượng Hezbollah tại Li Băng và các nhóm vũ trang thân Iran tại Syria.

Tính đến ngày 14/3, cuộc xung đột đã bước sang ngày thứ 15, với hơn 1.200 người thiệt mạng và hàng trăm nghìn người phải di tản. Quan trọng hơn, nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng qua eo biển Hormuz – tuyến vận tải chiếm 20% lượng dầu mỏ toàn cầu, khiến thị trường năng lượng thế giới rung chuyển. Giá dầu Brent có thời điểm vượt mốc 110 USD/thùng, mức cao nhất kể từ giai đoạn hậu dịch Covid-19.

Trong bối cảnh đó, giới phân tích quốc tế đang đưa ra nhiều dự báo về tương lai của Trung Đông sau “cú sốc Iran”. Từ các nghiên cứu của những tổ chức như ACLED và các báo cáo phân tích của các hãng truyền thông uy tín như BBC, Economist hay New York Times, có thể hình dung 5 kịch bản lớn có khả năng định hình cục diện khu vực trong thời gian tới.

Kịch bản 1: Xung đột khu vực toàn diện

Kịch bản nguy hiểm nhất là xung đột hiện nay leo thang thành “cuộc chiến tranh toàn diện” giữa Iran và Israel, kéo theo sự can dự trực tiếp và sâu rộng của Mỹ cùng nhiều quốc gia khác trong khu vực Trung Đông.

Theo các nguồn tin quân sự phương Tây, đợt tấn công ngày 28/2 bao gồm hàng trăm cuộc không kích nhằm vào các cơ sở hạt nhân, hệ thống phòng không và các trung tâm chỉ huy quân sự của Iran. Những mục tiêu như cơ sở hạt nhân Natanz, các căn cứ của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã bị tấn công dữ dội. Tehran coi đây là “hành động tuyên chiến” của Mỹ và Israel, đồng thời tuyên bố sẽ đáp trả “ở quy mô chưa từng có”.

Trong kịch bản “chiến tranh toàn diện” này, Iran có thể triển khai đầy đủ kho tên lửa đạn đạo, vốn được đánh giá là “lớn nhất Trung Đông”, để tấn công trực tiếp vào Israel và các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực. Đồng thời, Tehran cũng có thể phong tỏa eo biển Hormuz bằng thủy lôi, tàu cao tốc vũ trang và tên lửa chống hạm. Israel, với ưu thế công nghệ và sự hỗ trợ quân sự của Mỹ, nhiều khả năng sẽ mở rộng chiến dịch không kích nhằm phá hủy cơ sở hạ tầng quân sự của Iran. Mỹ cũng có thể triển khai thêm tàu sân bay và hệ thống phòng thủ tên lửa tới Vùng Vịnh.

Hệ quả của một cuộc chiến tranh khu vực toàn diện sẽ vô cùng nghiêm trọng. Thị trường năng lượng toàn cầu có thể rơi vào khủng hoảng nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa trong thời gian dài. Một số chuyên gia năng lượng nhận định giá dầu có thể vượt 140-150 USD/thùng trong trường hợp nguồn cung từ Vùng Vịnh bị gián đoạn.

Ngoài ra, một cuộc chiến lớn còn có thể kéo theo “làn sóng tị nạn” mới, phá vỡ các chuỗi cung ứng toàn cầu và đẩy nền kinh tế thế giới rơi vào nguy cơ suy thoái. Chính vì vậy, nhiều nhà phân tích quốc tế cho rằng dù nguy hiểm, kịch bản này vẫn không phải là lựa chọn mong muốn của cả Mỹ lẫn Iran.

Một khu vực đổ nát tại Tehran, Iran sau khi bị tấn công (Ảnh: Reuters).

Kịch bản 2: Leo thang “chiến tranh ủy nhiệm”

Một kịch bản khác được nhiều chuyên gia đánh giá có khả năng xảy ra hơn là Iran tiếp tục dựa vào mạng lưới các “lực lượng ủy nhiệm” trong khu vực để tiến hành các cuộc tấn công gián tiếp nhằm vào Mỹ và Israel. Nhiều năm qua, Tehran đã xây dựng mạng lưới ảnh hưởng rộng khắp tại Trung Đông, bao gồm Hezbollah tại Li Băng, lực lượng Houthi tại Yemen, các nhóm vũ trang Shiite tại Iraq và Syria. Các tổ chức này không chỉ đóng vai trò chính trị, mà còn là công cụ quân sự quan trọng trong chiến lược “chiến tranh bất đối xứng” của Iran.

Theo Reuters, chỉ vài ngày sau cuộc tấn công phủ đầu, lực lượng Houthi đã gia tăng các cuộc tấn công bằng UAV và tên lửa nhắm vào các mục tiêu hàng hải tại Biển Đỏ. Trong khi đó, Hezbollah tiếp tục phóng rocket về phía miền bắc Israel, buộc quân đội Israel phải triển khai thêm lực lượng dọc biên giới Li Băng.

Nếu chiến tranh ủy nhiệm leo thang, khu vực Trung Đông có thể chứng kiến nhiều mặt trận xung đột song song, bao gồm Israel – Hezbollah tại Li Băng, Houthi – liên minh quốc tế tại Biển Đỏ hay các cuộc tấn công nhằm vào căn cứ Mỹ tại Iraq và Syria. Kịch bản này không dẫn tới cuộc chiến tranh trực diện giữa các cường quốc nhưng lại tạo ra “trạng thái bất ổn kéo dài”. Điều này gây áp lực lớn lên hệ thống vận tải biển quốc tế, đặc biệt là các tuyến đường năng lượng và thương mại quan trọng.

Đối với Iran, chiến lược này cho phép duy trì áp lực quân sự lên đối thủ trong khi giảm thiểu nguy cơ bị tấn công trực tiếp quy mô lớn. Tuy nhiên, nó cũng có thể khiến Tehran đối mặt với sự cô lập sâu sắc hơn từ cộng đồng quốc tế.

Kịch bản 3: “Chiến tranh ngầm” và xung đột cường độ thấp kéo dài

Một khả năng khác là xung đột chuyển sang hình thức “chiến tranh ngầm”, trong đó các bên hạn chế đối đầu trực tiếp nhưng vẫn duy trì các hoạt động phá hoại, tấn công mạng và các chiến dịch bí mật. Những năm gần đây, Trung Đông trở thành một trong những chiến trường mạng phức tạp nhất thế giới. Israel, Iran và nhiều quốc gia khác đều đầu tư mạnh vào năng lực tấn công mạng và “chiến tranh điện tử”.

Các chuyên gia an ninh mạng cho biết các nhóm hacker được cho là có liên hệ với Iran đã gia tăng hoạt động nhằm vào các cơ sở hạ tầng kỹ thuật số của Israel và Mỹ. Các mục tiêu bao gồm hệ thống ngân hàng, mạng lưới điện và cơ sở dữ liệu chính phủ. Trong khi đó, Israel từ lâu cũng nổi tiếng với các chiến dịch “phá hoại bí mật” nhằm vào chương trình hạt nhân Iran. Các vụ tấn công mạng, ám sát nhà khoa học hạt nhân hay phá hoại cơ sở công nghiệp từng được cho là nằm trong chiến lược này.

Nếu xung đột chuyển sang dạng “chiến tranh ngầm”, khu vực có thể tránh được một cuộc chiến lớn nhưng vẫn sống trong trạng thái căng thẳng thường trực. Giá dầu có thể dao động trong khoảng 80-90 USD/thùng, trong khi các rủi ro an ninh vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến thương mại và đầu tư.

Kịch bản 4: Iran bị cô lập sâu sắc về ngoại giao và kinh tế

Một diễn biến khác có thể xảy ra là Iran rơi vào tình trạng cô lập sâu sắc hơn trên trường quốc tế. Sau các diễn biến căng thẳng quân sự gần đây, nhiều nước phương Tây đã lên án các hành động trả đũa của Tehran, đồng thời kêu gọi tăng cường các biện pháp trừng phạt kinh tế. Các chuyên gia của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) nhận định nền kinh tế Iran vốn đã chịu sức ép lớn từ nhiều năm cấm vận quốc tế có thể tiếp tục suy yếu nếu các lệnh trừng phạt mới được áp đặt.

Trong khi đó, một số quốc gia Trung Đông như Ả rập Xê út hay UAE đang theo dõi sát sao tình hình. Mặc dù đã có dấu hiệu cải thiện quan hệ với Iran trong những năm gần đây, các nước này vẫn lo ngại nguy cơ bất ổn an ninh lan rộng. Nếu Iran bị cô lập mạnh hơn, nền kinh tế nước này có thể đối mặt với tình trạng lạm phát cao, đồng nội tệ mất giá và các cuộc biểu tình trong nước. Tuy nhiên, sự sụp đổ của một quốc gia lớn như Iran cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với ổn định khu vực.

Kịch bản 5: Hạ nhiệt thông qua đàm phán ngoại giao

Kịch bản lạc quan nhất là các bên tìm được lối thoát thông qua con đường ngoại giao. Trong lịch sử Trung Đông, nhiều cuộc khủng hoảng tưởng chừng không thể kiểm soát cuối cùng vẫn được hạ nhiệt nhờ các kênh đối thoại bí mật hoặc sự trung gian của các quốc gia trung lập. Oman, Qatar hoặc Thụy Sĩ thường đóng vai trò “cầu nối” trong các cuộc đàm phán giữa Iran và phương Tây. Một thỏa thuận tạm thời có thể bao gồm việc Iran hạn chế các hoạt động quân sự của các lực lượng ủy nhiệm, đổi lại Mỹ – Israel giảm cường độ tấn công quân sự và nới lỏng một số biện pháp trừng phạt.

Nếu kịch bản này xảy ra, thị trường năng lượng toàn cầu có thể nhanh chóng ổn định trở lại, với giá dầu giảm xuống dưới mức 80 USD/thùng. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng chỉ mang tính tạm thời, bởi các mâu thuẫn chiến lược giữa Iran và Israel vẫn còn rất sâu sắc.

Nhìn chung, “cú sốc Iran” năm 2026 một lần nữa cho thấy Trung Đông vẫn là một trong những điểm nóng địa chính trị phức tạp nhất thế giới. Từ nguy cơ chiến tranh khu vực đến khả năng đàm phán hòa giải, tương lai của khu vực phụ thuộc vào những quyết định chiến lược của các bên liên quan.

Đối với cộng đồng quốc tế, thách thức lớn nhất là ngăn chặn xung đột leo thang thành một cuộc chiến tranh quy mô lớn có thể làm rung chuyển nền kinh tế toàn cầu. Trong khi đó, đối với các quốc gia Trung Đông, việc tìm kiếm một cấu trúc an ninh khu vực bền vững vẫn là “bài toán chưa có lời giải”.

Dù kịch bản nào xảy ra, một điều có thể chắc chắn: những diễn biến sau “cú sốc Iran” sẽ tiếp tục định hình cục diện chính trị và an ninh Trung Đông nhiều năm tới. Và trong khu vực vốn quen với những bất ngờ lịch sử, mọi khả năng vẫn còn để ngỏ.

Theo NYT, FP