Kung fu Trung Quốc vô dụng vì giữ lại quá nhiều những thứ thừa thãi

Kung fu ngày càng tụt hậu so với các môn võ khác

Trong nhiều thập niên qua, kung fu Trung Quốc vẫn được xem là biểu tượng của võ thuật phương Đông nhờ điện ảnh và văn hóa đại chúng. 

Tuy nhiên trong giới võ thuật hiện đại, đặc biệt là từ khi các môn đối kháng và MMA phát triển mạnh, kung fu ngày càng đối mặt với một câu hỏi khó: vì sao một hệ thống võ thuật có lịch sử hằng ngàn năm lại thường bị xem là kém hiệu quả trong thực chiến? 

Một trong những lời giải thích phổ biến nhất được nhiều chuyên gia quốc tế nhắc đến là: kung fu giữ lại quá nhiều yếu tố thừa thãi, trong khi các môn võ khác đã tinh giản hệ thống kỹ thuật để phục vụ chiến đấu thực sự.

Người đưa ra phê phán nổi tiếng nhất có lẽ là Lý Tiểu Long. Trong quá trình nghiên cứu và luyện tập nhiều hệ phái kung fu, ông dần nhận ra rằng nhiều trường phái võ thuật truyền thống bị ràng buộc bởi quá nhiều bài quyền và khuôn mẫu. 

Lý Tiểu Long cho rằng các hệ thống này thường dựa vào những chuỗi động tác được sắp đặt sẵn thay vì kiểm nghiệm kỹ thuật trong giao đấu thực tế. 

Theo triết lý võ học mà ông phát triển sau này, các võ sĩ cần “hấp thu cái hữu dụng, loại bỏ cái vô dụng”. 

Ông thậm chí còn cho rằng những hệ thống võ thuật quá phụ thuộc vào các bài quyền cố định sẽ khó thích ứng với tình huống chiến đấu thực sự, vốn luôn biến động và không theo kịch bản. 

Chính nhận thức này đã khiến tài tử gốc Hong Kong sáng lập hệ thống Tiệt quyền đạo (Jeet kune do), một triết lý võ học không ràng buộc bởi bất kỳ trường phái nào. 

Theo ông, võ thuật phải hướng tới ba tiêu chí: đơn giản, trực tiếp và hiệu quả. Những kỹ thuật phức tạp hoặc chỉ mang tính hình thức cần phải bị loại bỏ.

Quan điểm của Bruce Lee sau này được nhiều huấn luyện viên võ thuật hiện đại đồng tình. Huấn luyện viên MMA người Mỹ Ramsey Dewey, từng nhiều năm làm việc tại Trung Quốc, cho rằng vấn đề lớn của nhiều môn võ truyền thống là thiếu “pressure testing” – tức kiểm nghiệm kỹ thuật trong môi trường đối kháng thực sự. 

Khi một hệ thống võ thuật không thường xuyên được thử nghiệm dưới áp lực thi đấu, các kỹ thuật kém hiệu quả vẫn có thể tiếp tục được truyền dạy qua nhiều thế hệ. Điều này khiến hệ thống kỹ thuật ngày càng phình to nhưng không được sàng lọc.

Trong khi đó, các môn võ đối kháng hiện đại lại phát triển theo hướng hoàn toàn ngược lại. Một ví dụ rõ ràng là muay Thai của Thái Lan. Đây là môn võ đối kháng toàn tiếp xúc, sử dụng tám bộ phận cơ thể gồm tay, chân, khuỷu tay và đầu gối để tấn công. 

Nhờ hệ thống thi đấu chuyên nghiệp kéo dài hằng trăm năm, các kỹ thuật muay Thai luôn được kiểm nghiệm trong hàng nghìn trận đấu. Những đòn đánh không hiệu quả gần như tự nhiên biến mất khỏi hệ thống.

Một cơ chế tương tự cũng tồn tại trong judo. Khi sáng lập môn võ này vào cuối thế kỷ XIX, Jigoro Kano đã chủ động loại bỏ nhiều kỹ thuật nguy hiểm hoặc khó luyện tập từ jujutsu cổ truyền. 

Ông xây dựng phương pháp huấn luyện “randori”, tức đối luyện tự do giữa hai võ sĩ. Trong randori, người tập có thể sử dụng các kỹ thuật ném, khóa và khống chế trong điều kiện gần giống thi đấu thật. 

Cơ chế này buộc các kỹ thuật phải chứng minh hiệu quả trong thực tế, nếu không sẽ dần bị loại bỏ.

Một trường hợp khác là Brazilian jiu-jitsu (BJJ). Môn võ này nổi tiếng với phương pháp sparring gọi là “rolling”, nơi hai võ sĩ liên tục vật lộn và tìm cách khóa đối thủ bằng các đòn siết hoặc bẻ khớp. 

BJJ xuất thân từ nhu thuật Nhật Bản, và khi truyền bá sang Brazil, môn võ này đã làm đúng như những gì Lý Tiểu Long từng nói, đó là hấp thu tinh hoa của võ cổ truyền Brazil, và loại bỏ dần những kỹ thuật vô dụng trong nguồn gốc.

Nhờ việc luyện tập với đối thủ kháng cự thật, BJJ phát triển một hệ thống kỹ thuật tương đối tinh gọn và được chứng minh hiệu quả trong thi đấu grappling và MMA. 

Một ví dụ khác – taekwondo cũng trải qua quá trình chuẩn hóa kỹ thuật thông qua thi đấu quốc tế. Các đòn đá được giữ lại trong hệ thống chủ yếu là những kỹ thuật có thể áp dụng hiệu quả trong trận đấu dưới luật thi đấu rõ ràng.

Thế khó của kung fu 

So với các môn võ kể trên, kung fu truyền thống lại có cấu trúc hoàn toàn khác. Trong lịch sử Trung Quốc, kung fu không phải là một hệ thống thống nhất mà là tập hợp hàng trăm môn phái khác nhau. 

Mỗi môn phái lại có nhiều bài quyền, nguyên lý và hệ thống kỹ thuật riêng. Sự phong phú này giúp kung fu trở thành một kho tàng văn hóa võ thuật khổng lồ, nhưng cũng khiến nó khó thích nghi với môi trường thi đấu hiện đại.

Một số nhà nghiên cứu võ thuật cho rằng chính việc bảo tồn quá nhiều yếu tố truyền thống đã khiến kung fu trở nên cồng kềnh. 

Nhiều trường phái dành phần lớn thời gian luyện tập cho các bài quyền dài và phức tạp, trong khi thời lượng sparring thực sự khá hạn chế. Khi thiếu cơ chế sàng lọc kỹ thuật bằng thi đấu hoặc đối kháng toàn lực, những động tác ít hiệu quả vẫn tiếp tục tồn tại trong hệ thống.

Điều này dẫn tới một nghịch lý: kung fu có thể sở hữu kho kỹ thuật khổng lồ, nhưng người luyện lại khó xác định đâu là những đòn thực sự hiệu quả trong chiến đấu. 

Trong khi đó, các môn võ hiện đại thường chỉ tập trung vào một số kỹ thuật cốt lõi nhưng được luyện tập và kiểm nghiệm liên tục.

Một vấn đề quan trọng khiến kung fu không thể “hiện đại hóa”, đó là phải giữ gìn quá nhiều những tiêu chí truyền thống. Đây cũng là cốt lõi để kung fu dù không thể đi lên võ đài hiện đại, nhưng vẫn rất phổ biến trong văn hóa đại chúng. 

Các đòn đánh kung fu tuy thiếu tính hiệu quả, nhưng đẹp mắt, mang theo nhiều giá trị văn hóa, tư tưởng, triết lý mà hàng ngàn năm lịch sử Trung Hoa xây dựng nên, phản chiếu qua đó các nét đặc sắc của từng vùng miền, từng điển tích…