Loạt giải pháp với giá xăng dầu, chuyên gia hiến kế

Giá bán lẻ xăng dầu trong nước đã trải qua 5 lần điều chỉnh tăng liên tiếp. Trước áp lực tăng giá, Chính phủ và Bộ Công Thương đã liên tiếp triển khai các biện pháp nhằm hạ nhiệt thị trường. Ngày 9/3, Chính phủ ban hành Nghị định 72/2026, giảm thuế nhập khẩu ưu đãi (MFN) với một số mặt hàng xăng dầu. Thuế MFN với xăng và nguyên liệu pha chế giảm từ 10% xuống 0%; dầu diesel, dầu nhiên liệu, nhiên liệu máy bay và kerosine giảm từ 7% xuống 0%.

Một ngày sau, Thủ tướng thống nhất về nguyên tắc với đề xuất của Bộ Công Thương sử dụng Quỹ bình ổn giá. Ngay trong kỳ điều hành tối 10/3, cơ quan điều hành đã chi Quỹ ở mức 4.000-5.000 đồng/lít nhằm kìm đà tăng của giá nhiên liệu.

Lãnh đạo Chính phủ cũng chỉ đạo Bộ Tài chính khẩn trương đề xuất phương án điều chỉnh thuế bảo vệ môi trường đối với xăng dầu về mức 0 đồng, báo cáo Chính phủ trong ngày 12/3. Nếu được áp dụng, giá xăng trong nước có thể giảm ngay 2.000 đồng/lít và dầu giảm 1.000 đồng/lít.

Một lít xăng đang “cõng” bao nhiêu thuế, phí?

Theo Nghị định 80/2023, giá xăng dầu nhập khẩu được tính từ giá thế giới cộng các chi phí đưa hàng về cảng Việt Nam, cùng chi phí kinh doanh định mức, trích lập Quỹ bình ổn, lợi nhuận định mức và các loại thuế, phí theo quy định.

Với xăng dầu sản xuất trong nước, giá được tính từ giá thế giới, điều chỉnh chênh lệch premium (nếu có), cộng chi phí vận chuyển từ nhà máy lọc dầu, chi phí kinh doanh định mức, trích lập Quỹ bình ổn, lợi nhuận định mức và các loại thuế, phí liên quan.

Cụ thể, giá bán lẻ xăng dầu trong nước đang chịu 4 loại thuế chính, gồm thuế nhập khẩu; thuế tiêu thụ đặc biệt; thuế bảo vệ môi trường và thuế giá trị gia tăng (VAT). Ngoài ra, giá bán lẻ còn bao gồm lợi nhuận định mức, chi phí kinh doanh định mức, mức trích Quỹ bình ổn (linh hoạt theo kỳ)…

Thuế nhập khẩu xăng dầu giảm từ 10% xuống 0% từ ngày 9/3 (Ảnh: Mạnh Quân).

Chính phủ đã quyết định giảm thuế nhập khẩu một số mặt hàng xăng dầu xuống 0% từ ngày 9/3. Xăng dầu cũng được áp dụng mức giảm 50% thuế bảo vệ môi trường đến hết năm (xăng 2.000 đồng/lít, dầu diesel 1.000 đồng/lít). Ngoài ra, theo Nghị định 174/2025, thuế VAT với xăng giảm từ 10% xuống 8%.

Theo đó, giá bán lẻ mặt hàng xăng đến tay người tiêu dùng được cấu thành từ giá nhập khẩu xăng dầu thành phẩm (giá CIF), cùng 3 loại thuế VAT 8%, thuế tiêu thụ đặc biệt (10% với xăng RON 95, 8% với xăng E5 RON 92) và thuế bảo vệ môi trường 2.000 đồng/lít.

Ngoài ra còn có chi phí kinh doanh định mức (1.050-1.250 đồng/lít), lợi nhuận định mức 300 đồng/lít, chi phí vận chuyển và mức trích Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Tuy nhiên, từ cuối năm 2023 đến nay cơ quan điều hành không thực hiện trích lập Quỹ này.

Đáng chú ý, trong cơ cấu giá xăng dầu, một số loại thuế được tính trên nền giá đã bao gồm các khoản thuế khác. Chẳng hạn, thuế VAT được tính trên giá bán đã bao gồm thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế bảo vệ môi trường.

Các khoản thuế đang chiếm khoảng 23% giá bán lẻ, nếu tính thêm các loại chi phí định mức kinh doanh xăng dầu, lợi nhuận định mức thì tỷ trọng thuế, các chi phí trong mỗi lít xăng loại này khoảng 27-28%.

Chuyên gia đề xuất cơ chế phản ứng nhanh trước biến động giá xăng dầu

Chia sẻ với phóng viên báo Dân trí, TS Nguyễn Quốc Việt, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, các công cụ chính sách cần được phối hợp nhịp nhàng theo hướng phản ứng nhanh và linh hoạt, dựa nhiều hơn vào sự chủ động của doanh nghiệp cũng như các cơ chế tự động kích hoạt kịch bản điều hành khi giá biến động mạnh.

Ông cũng cho rằng việc sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu nên được thực hiện theo các bước nhỏ và linh hoạt hơn để theo sát diễn biến giá, qua đó thực sự phát huy vai trò “bộ đệm” giảm sốc giá.

“Điều này đặc biệt quan trọng với nhóm lao động thu nhập thấp vốn phụ thuộc nhiều vào chi phí nhiên liệu cho việc đi lại và mưu sinh, đồng thời giúp hạn chế độ trễ lan sang các nhóm hàng hóa khác như vận tải, dịch vụ và hàng tiêu dùng thiết yếu, qua đó giảm áp lực lạm phát”, ông nhìn nhận.

TS Nguyễn Quốc Việt đánh giá cao động thái điều hành kịp thời của cơ quan quản lý trong các kỳ điều chỉnh vừa qua, đồng thời cho rằng cần tiếp tục chuẩn bị các kịch bản cụ thể cho cả trường hợp giá thế giới có thể tăng mạnh trở lại hoặc tiếp tục hạ nhiệt. “Trong trường hợp giá dầu tiếp tục leo thang, cơ quan điều hành có thể tính tới các biện pháp như tiếp tục giảm thuế, phí (thuế VAT, thuế bảo vệ môi trường) hoặc sử dụng thêm Quỹ bình ổn để giảm áp lực lên giá bán lẻ trong nước”, ông nhìn nhận.

Ông nhấn mạnh với độ mở kinh tế lớn, Việt Nam đặc biệt nhạy cảm trước các cú sốc năng lượng từ bên ngoài. Ông dẫn lại bài học từ xung đột Nga – Ukraine năm 2022, khi đứt gãy nguồn cung năng lượng đã tạo sức ép đáng kể lên tăng trưởng và ổn định kinh tế vĩ mô. Theo ông, bên cạnh việc bảo đảm nguồn cung xăng dầu, điều quan trọng là phải kích hoạt kịp thời các công cụ chính sách nhằm giảm tác động tiêu cực tới doanh nghiệp và người dân.

“Ngoài nỗ lực ổn định nguồn cung, cần duy trì các cân đối lớn của nền kinh tế thông qua sự can thiệp kịp thời của chính sách tài khóa, đặc biệt là các biện pháp hỗ trợ và những bộ đệm chính sách để hạn chế cú sốc giá”, ông nói.

Theo TS Việt, thực tế cho thấy Việt Nam đã từng phát huy hiệu quả các công cụ này khi giảm áp lực tăng giá nguyên liệu, trong đó có xăng dầu, thông qua việc miễn hoặc giảm một số loại thuế trong giai đoạn thị trường biến động mạnh.

Người dân TPHCM đổ xăng dầu (Ảnh: Nam Anh).

Tương tự, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế quốc dân) cho rằng để hạ nhiệt áp lực giá xăng dầu cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp thay vì chỉ dựa vào một biện pháp đơn lẻ.

Bên cạnh giảm thuế nhập khẩu xăng dầu để giảm chi phí đầu vào, cần tăng nguồn cung trong nước thông qua việc nâng công suất các nhà máy lọc dầu và đa dạng hóa nguồn nhập khẩu. Ông cũng nhấn mạnh vai trò của dự trữ xăng dầu quốc gia, cho rằng trong bối cảnh thị trường biến động mạnh, cần sử dụng nguồn dự trữ như một công cụ can thiệp để ổn định thị trường.

“Ở phía cầu, cần khuyến khích hơn nữa việc sử dụng năng lượng tiết kiệm và thay thế, như tăng sử dụng xăng sinh học, phương tiện chạy bằng điện, phương tiện công cộng, đồng thời thúc đẩy làm việc và học tập trực tuyến trong một số thời điểm để giảm nhu cầu đi lại”, ông nói.

Ngoài ra, vị chuyên gia đề xuất tăng cường minh bạch trong cấu thành giá xăng dầu và kiểm soát thị trường để tránh tình trạng đầu cơ, găm hàng khi giá biến động.

Các nước ghìm đà tăng ra sao?

Không chỉ Việt Nam, thị trường xăng dầu thế giới, đặc biệt trong khu vực đang biến động mạnh khi nhiều quốc gia liên tiếp tăng giá nhiên liệu. Đáng chú ý, Lào ghi nhận đợt tăng giá xăng dầu lớn nhất khu vực, với dầu diesel tăng tới 33% chỉ trong 2 ngày.

Singapore tiếp tục duy trì mức giá cao nhất khu vực với xăng RON 95 khoảng 3,05 đôla Singapore/lít (tương đương 2,17 USD/lít, khoảng 57.000 đồng/lít). Tại Hàn Quốc, tính đến ngày 8/3, giá xăng trung bình đạt 1.893,3 won/lít (khoảng 36.660 đồng/lít), tăng 3,9 won so với ngày trước. Giá dầu diesel trung bình ở mức 1.915,4 won/lít (khoảng 37.180 đồng/lít), tăng 4,8 won.

Tại Lào, dầu diesel ngày 6/3 đã được điều chỉnh tăng 33%, từ 21.930 kíp lên 29.310 kíp/lít (khoảng 26.900 đồng lên hơn 36.000 đồng/lít). Xăng thường tăng 16% lên 27.070 kíp/lít (khoảng 33.200 đồng/lít), trong khi xăng cao cấp tăng 11% lên 31.570 kíp/lít (tương đương khoảng 38.800 đồng/lít). 

Ngoài ra, giá xăng Thái Lan hiện ở mức 32.000 đồng/lít; Trung Quốc 28.900 đồng/lít; Campuchia 28.800 đồng/lít; Indonesia 20.000 đồng/lít; Malaysia 17.000 đồng/lít – do Chính phủ sử dụng chính sách bù giá cho xăng dầu.

Trước bối cảnh đó, Chính phủ Hàn Quốc đã gia hạn chính sách giảm thuế nhiên liệu tạm thời đến hết tháng 4. Hiện xăng đang được giảm 7% thuế nhiên liệu, trong khi dầu diesel và khí hóa lỏng (LPG) được giảm 10%. Các cơ quan chức năng đang xem xét khả năng tiếp tục giảm thuế, theo Asia Today. 

Người dân Hàn Quốc đổ xăng dầu (Ảnh: Getty Images).

Ngày 11/3, Hàn Quốc cho biết sẽ gia hạn chương trình trợ cấp giá dầu diesel thêm 2 tháng nhằm giảm chi phí nhiên liệu cho ngành vận tải. Theo đó, khi giá dầu vượt 1.700 won/lít, Chính phủ sẽ hỗ trợ 70% phần tăng vượt mức (trước đây là 50%) cho xe tải, xe buýt đường dài và taxi chạy dầu diesel; chính sách dự kiến giúp một xe tải 25 tấn tiết kiệm tới 440.000 won/tháng.

Nhiều quốc gia trên thế giới cũng đang đối mặt với tình trạng giá xăng dầu tăng cao và xem xét việc giảm thuế để hạ nhiệt đà tăng. Italy đang cân nhắc giảm thuế tiêu thụ đặc biệt đối với nhiên liệu bằng nguồn thu VAT tăng thêm do giá xăng tại các trạm bán lẻ tăng cao, theo Reuters.

Tại Italy, thuế tiêu thụ đặc biệt chiếm phần lớn trong giá xăng và được tính cố định theo mỗi lít nhiên liệu, thay vì tính theo tỷ lệ phần trăm như thuế VAT. Một số tổ chức cũng kêu gọi giảm khoảng 10% thuế nhiên liệu, trong khi ngành vận tải và nông nghiệp lo ngại chi phí tăng mạnh có thể làm nhiều doanh nghiệp thua lỗ nếu không được hỗ trợ.