Thỏ hoang bùng nổ, Úc đau đầu với ‘đội quân’ hơn 200 triệu con

Nước Úc đang trải qua một kỳ bùng nổ số lượng thỏ hoang châu Âu (Oryctolagus cuniculus) kỷ lục sau nhiều năm điều kiện khí hậu thuận lợi. Với khả năng sinh sản đáng kinh ngạc: một cặp thỏ có thể tạo ra hơn 100 con non mỗi năm, chúng không chỉ là nỗi khiếp sợ của các trang trại mà còn là thảm họa đối với đa dạng sinh học bản địa.

Từ 24 con thỏ đến thảm họa hàng tỉ con

Lịch sử thảm họa bắt đầu vào năm 1859, khi Thomas Austin, một chủ trang trại tại Victoria, thả 24 con thỏ nhập khẩu để săn bắn giải trí. Chỉ 7 năm sau, 14.000 con đã bị bắn hạ nhưng vẫn không thể ngăn chặn sự lây lan. 

Đến năm 1874, chúng đã tràn qua biên giới New South Wales và chẳng mấy chốc chiếm lĩnh toàn bộ lục địa.

Lũ thỏ gặm nhấm chồi non, phá hủy sự tái sinh của rừng, gây xói mòn đất và cạnh tranh trực tiếp thức ăn với các các loài thú có túi bản địa. Trong thời điểm đỉnh cao, số lượng thỏ tại Úc từng được ước tính lên đến hàng tỉ con. 

Trước tình hình đó, chính phủ Úc hiểu rằng súng đạn hay bẫy bả không bao giờ là đủ; họ cần một vũ khí hủy diệt hàng loạt: Kiểm soát sinh học.

Myxomatosis và Calicivirus: Những “quả bom” sinh học đầu tiên

Năm 1950, bước ngoặt xảy ra khi virus Myxoma (gây bệnh u nhầy) được phát tán. Loại virus này lây lan qua côn trùng hút máu như muỗi. Kết quả thật kinh ngạc: Chỉ trong 2 năm, Myxomatosis đã tiêu diệt khoảng 500 triệu con thỏ.

Tuy nhiên, cuộc chiến không kết thúc dễ dàng như vậy. Tiến sĩ Maria Jenckel từ CSIRO cho biết đây là ví dụ điển hình của sự tiến hóa đồng thời: Thỏ bắt đầu phát triển khả năng kháng thuốc về mặt di truyền, trong khi chính virus cũng tiến hóa để trở nên ít độc lực hơn nhằm giữ vật chủ sống lâu hơn để tiếp tục lây lan.

Đến giữa những năm 1980, khi Myxoma giảm hiệu lực, Úc tung ra vũ khí thứ hai: Calicivirus (gây bệnh xuất huyết thỏ – RHDV). Khác với Myxoma, Calicivirus giết chết vật chủ cực nhanh và lây lan qua cả côn trùng ăn xác thối. Điều này buộc virus phải duy trì độc lực cao để đạt hiệu quả tối đa trước khi vật chủ chết. 

Dẫu vậy, tự nhiên một lần nữa “ném bóng xoáy” khi các chủng Calicivirus lành tính xuất hiện, tạo ra khả năng miễn dịch chéo cho đàn thỏ ở những vùng khí hậu ẩm ướt.

Tương lai của kiểm soát sinh học: Cơ chế truyền gene (Gene Drive)

Heidi Kleinert, điều phối viên quốc gia về quản lý thỏ hoang, nhấn mạnh rằng cứ sau 10 đến 15 năm, Úc cần một biện pháp kiểm soát sinh học mới để giữ số lượng thỏ ở mức thấp. Hiện tại, các nhà khoa học đang hướng tới hai con đường chính:

Cơ chế truyền gene (Gene Drive): Đây là công nghệ can thiệp vào mã di truyền để một gen cụ thể (ví dụ: gen gây vô sinh ở con cái hoặc gene chỉ cho phép sinh ra con đực) được di truyền ưu tiên qua các thế hệ. Theo lý thuyết, điều này có thể khiến quần thể thỏ tự suy kiệt và tuyệt chủng về mặt sinh học mà không cần dùng đến virus gây đau đớn.

Săn tìm các chủng virus mới: Các nhà khoa học tại CSIRO đang thử nghiệm các chủng Calicivirus mới có khả năng vượt qua sự miễn dịch chéo hiện tại. Tuy nhiên, quy trình này đòi hỏi sự kiểm soát gắt gao để đảm bảo không gây hại cho các loài bản địa và phải có vắc-xin bảo vệ thỏ nuôi trước khi phát tán.

Mặc dù kiểm soát sinh học là công cụ mạnh mẽ nhất, nhưng Tiến sĩ Jenckel cảnh báo rằng nó không phải là giải pháp duy nhất. Để đạt hiệu quả bền vững, việc kiểm soát phải phối hợp đa phương thức: Phá hủy hang ổ, loại bỏ nguồn thức ăn và săn bắt các cá thể sống sót sau các đợt dịch.

Cuộc chiến với thỏ hoang tại Úc là minh chứng cho việc con người phải liên tục đổi mới tri thức khoa học để đối đầu với sức mạnh tiến hóa của tự nhiên. Kiểm soát sinh học không nhằm mục tiêu tiêu diệt hoàn toàn loài thỏ, mà là để kiềm chế chúng ở mức độ môi trường có thể phục hồi.