Trung Quốc xây mô hình tăng trưởng thân thiện với việc làm

Tại lễ khai mạc kỳ họp lưỡng hội Trung Quốc vào ngày 5-3 vừa qua, Trung Quốc gây chú ý khi công bố mục tiêu tăng trưởng 4,5 – 5% cho năm 2026 – mức thấp nhất kể từ đầu thập niên 1990, cũng như lần đầu đưa khái niệm “mô hình tăng trưởng thân thiện với việc làm” vào định hướng phát triển quốc gia.

Trong bối cảnh bất động sản suy thoái kéo dài, tiêu dùng yếu, xuất khẩu đối mặt rủi ro địa chính trị và dân số già hóa nhanh chóng, Bắc Kinh đang phát đi tín hiệu điều chỉnh chiến lược kinh tế: tăng trưởng không còn được đo đơn thuần bằng tốc độ GDP, mà phải gắn với khả năng tạo ra và duy trì việc làm.

Tăng trưởng phải gắn với việc làm

Trong nhiều thập niên, Trung Quốc duy trì tăng trưởng cao nhờ đầu tư hạ tầng, bất động sản và xuất khẩu. Tuy nhiên, động lực này đang suy yếu, theo Đài CNN. 

Năm 2025, đầu tư vào nhà ở, sản xuất và hạ tầng đồng loạt giảm – điều chưa từng xảy ra trong ba thập niên. 

Khủng hoảng bất động sản bước sang năm thứ năm cùng niềm tin hộ gia đình sa sút, gây thêm áp lực giảm phát. Lực lượng lao động cũng đang thu hẹp, với số người có việc làm giảm gần 1,3% trong năm qua.

Trong bối cảnh đó, thất nghiệp – đặc biệt ở đối tượng thanh niên – trở thành vấn đề đáng báo động. Tỉ lệ thất nghiệp của nhóm này cao hơn ba lần mức trung bình thành thị 5,2%. 

Năm 2026, kỷ lục 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp sẽ gia nhập thị trường lao động, khiến bài toán hấp thụ lực lượng trẻ trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. 

Khi nền kinh tế chuyển dịch sang công nghệ cao và tự động hóa, khoảng cách giữa kỹ năng người lao động và nhu cầu ngành nghề sẽ ngày càng rõ rệt.

Giới lãnh đạo Trung Quốc từ lâu coi việc làm là trụ cột của ổn định xã hội. Vì vậy, “tăng trưởng thân thiện với việc làm” được hiểu là đặt mục tiêu tạo việc làm chất lượng cao ngang hàng với mục tiêu GDP. 

Khác với tăng trưởng thuần túy dựa vào sản lượng, mô hình mới nhấn mạnh tăng trưởng giờ đây phải tạo động lực việc làm mạnh hơn, nâng cao chất lượng công việc; phải hỗ trợ người lao động làm sao để mở rộng kinh tế mà không bỏ rơi, lãng quên họ; và cũng tránh những dự án dư thừa công suất hay gây hại môi trường chỉ để duy trì số lượng lao động.

Việc chuyển trọng tâm sang “phát triển chất lượng cao” – thay vì chạy đua tốc độ – cũng phản ánh thực tế rằng Trung Quốc không còn nhiều dư địa cho tăng trưởng nhanh như đầu thập niên 1990. 

Khi GDP bình quân đầu người đã đạt gần 13.900 USD trong năm 2025 – cao gấp 15 lần so với năm 1990 – và mục tiêu đến năm 2035 là GDP gấp đôi mức năm 2020, bài toán của Trung Quốc không chỉ là tăng trưởng nhanh mà làm sao để phát triển bền vững và bao trùm lên toàn bộ xã hội.

Đào tạo, an sinh và đặt cược vào AI

Nếu mô hình tăng trưởng mới là tuyên bố chiến lược, thì các biện pháp cụ thể được công bố tại kỳ họp của Đại hội Đại biểu nhân dân toàn quốc (NPC) cho thấy cách Bắc Kinh tìm cách biến tuyên bố đó thành hành động.

Trước hết, theo báo China Daily, Chính phủ đặt mục tiêu tạo hơn 12 triệu việc làm đô thị trong năm nay và giữ tỉ lệ thất nghiệp thành thị quanh mức 5,5%. 

Các biện pháp hỗ trợ bao gồm hoàn trả phí bảo hiểm thất nghiệp cho doanh nghiệp, trợ cấp bảo hiểm xã hội, trợ cấp các khoản vay ưu đãi, các chương trình hỗ trợ việc làm tạm thời và tăng chi cho an sinh xã hội.

Đáng chú ý, chi tiêu cho giáo dục, an sinh và việc làm dự kiến vượt 12.400 tỉ nhân dân tệ (khoảng 1.800 tỉ USD). Ngân sách cho các chương trình việc làm và bảo trợ xã hội có xu hướng tăng nhanh hơn chi cho hạ tầng – một tín hiệu cho thấy sự dịch chuyển ưu tiên, theo nhận định trong một báo cáo nghiên cứu của Goldman Sachs.

Thứ hai, Trung Quốc tập trung đẩy mạnh chiến lược “đầu tư vào vốn con người”. Được giới thiệu lần đầu vào năm ngoái và tiếp tục được nhấn mạnh trong dự thảo Báo cáo công tác Chính phủ năm nay. 

Khái niệm này đánh dấu sự chuyển dịch từ việc đổ vốn vào hạ tầng – tức đầu tư vào tài sản vật chất – sang xây dựng vốn con người.

Hơn 10 triệu cơ hội đào tạo nghề được trợ cấp mỗi năm trong ba năm tới, với trọng tâm là y tế, chăm sóc trẻ em, sản xuất tiên tiến, dịch vụ hiện đại và các ngành mới nổi.

Chính phủ cũng thúc đẩy tích hợp đào tạo kỹ năng vào hệ thống dịch vụ việc làm công, bao gồm cả cho người khuyết tật và lao động di cư từ nông thôn lên thành thị.

Song song đó, thay vì coi AI là “mối đe dọa”, Bắc Kinh đặt cược mạnh vào “hiệu ứng việc làm” của công nghệ mới này. Kế hoạch 5 năm mới kêu gọi mở rộng AI sang cả lĩnh vực dịch vụ, phát triển mô hình chuyên ngành và tăng 10% ngân sách khoa học – công nghệ. 

Lập luận của giới hoạch định chính sách là AI sẽ giúp nâng cao năng suất, mở ra ngành nghề mới và bù đắp sự già hóa dân số – khi khoảng 300 triệu người dự kiến nghỉ hưu trong thập niên tới.

Cần lưu ý rằng sự lạc quan này không đồng nghĩa với việc buông lỏng bảo vệ lao động. Quyết định của cơ quan trọng tài lao động tại Bắc Kinh năm 2025 khẳng định doanh nghiệp không được sa thải nhân viên chỉ vì muốn thay thế họ bằng AI. 

Điều này cho thấy chính quyền đang cố gắng kiểm soát tốc độ thay thế lao động, nhằm tránh cú sốc xã hội trong quá trình hiện đại hóa.

Tuy vậy, nhiều nhà kinh tế cũng cảnh báo rằng việc làm cũ thường mất đi nhanh hơn tốc độ việc làm mới xuất hiện. 

Do đó Trung Quốc cần tập trung xây dựng mạng lưới an sinh và đào tạo đủ mạnh, để sự tăng trưởng dựa trên công nghệ mới không trở thành “cú sốc”, mà trái lại, trở thành động lực để hấp thụ lực lượng lao động trẻ dồi dào như hiện nay.