Độc dược núp bóng ‘thần y ba đời’

Người đàn ông 63 tuổi (Long An) được đưa vào Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á trong tình trạng thở ngáp, nguy kịch. Từng tuân thủ phác đồ điều trị tiểu đường bằng Tây y suốt nhiều năm, ông quyết định rẽ hướng sau khi nghe lời giới thiệu về một loại “thần dược gia truyền”. Kết quả, lượng đường huyết chẳng những không thuyên giảm mà ông còn bị nhiễm toan lactic nặng.

“Đây là một biến chứng đoạt mạng với tỷ lệ tử vong cao, xuất phát từ việc ngộ độc phenformin – loại chất cấm đã bị loại bỏ khỏi y văn thế giới từ lâu”, đại diện bệnh viện cho hay.

Tại Bệnh viện Thống Nhất, TP HCM, một phụ nữ 54 tuổi cũng lơ mơ, đau bụng dữ dội sau khi dùng những viên thuốc không nhãn mác, được quảng cáo là “gia truyền ba đời trị dứt điểm tiểu đường”. Kết quả kiểm nghiệm sau đó cho thấy những gói thuốc này chứa phenformin.

Ở nhiều bệnh viện lớn khác, những bệnh nhân xương khớp liên tục nhập viện với khuôn mặt sưng phù, suy thận độ 2, độ 3, loét dạ dày; tất cả đều là hệ lụy của những gói bột thảo dược pha trộn corticoid vô tội vạ được chốt đơn qua YouTube.

Bác sĩ Hà Hải Nam, Phó trưởng Khoa Ngoại 1, Bệnh viện K, gọi đây là phần nổi của một cuộc khủng hoảng y tế cộng đồng đang diễn ra âm thầm nhưng khốc liệt trên không gian mạng. Núp bóng danh xưng “thần y” cùng những lời hứa hẹn hão huyền như “không khỏi đền gấp mười”, một ngành công nghiệp sản xuất và phân phối thuốc Đông y giả mạo đang bủa vây người bệnh. Đánh trúng tâm lý “có bệnh vái tứ phương” và nỗi sợ hãi sự can thiệp của y học hiện đại, mạng lưới này không chỉ bòn rút tài sản mà còn để lại những di chứng sức khỏe nghiêm trọng.

Cỗ máy lừa đảo

Thực tế, hiếm có “thầy lang” nào nhọc nhằn lên núi hái thuốc. Phía sau những video clip thô sơ với hình ảnh người mặc áo bà ba đứng trước đống rễ cây khô là một cỗ máy vận hành tinh vi, điển hình là một loạt đường dây làm giả thuốc đông y quy mô lớn vừa bị cơ quan công an bóc gỡ.

Không cần kiến thức y khoa chuyên sâu, nhiều nghi phạm chỉ cần qua một khóa học trực tuyến ngắn hạn để tự xưng là lương y. Như Hoàng Văn Toàn (Thanh Hóa) – kẻ cầm đầu đường dây thuốc xương khớp Hoàng Minh Đường. Vốn là nhân viên ngân hàng nghỉ việc, Toàn học “lỏm” y học cổ truyền qua mạng, sau đó mượn địa điểm và thuê chứng chỉ hành nghề của người khác để mở phòng khám. Tương tự, nhiều cơ sở khác được điều hành bởi những người hoàn toàn không có chuyên môn về dược tính.

Thành phần của những gói thuốc giá tiền triệu thực chất là nguyên liệu rẻ tiền, thậm chí là rác thải nông nghiệp. Tại xưởng của Hoàng Minh Đường, công an thu giữ 2,5 tấn thân, lá, vỏ cây và cỏ dại thu mua trôi nổi. Chúng được băm nhỏ, nghiền bột trong điều kiện cáu bẩn, đóng gói túi zip và bảo quản bằng tủ đông như thực phẩm.

Nguy hiểm hơn, để tạo tác dụng tức thời, các đối tượng lén lút độn thêm thuốc Tây. Tại Hà Tĩnh, cơ quan điều tra phát hiện xưởng mạo danh Đông y dùng mật mía trộn với bột ngô, bột nếp và tân dược để bào chế viên hoàn “tăng cân nhanh”. Khi bệnh nhân dùng thuốc đắp xương khớp bị phồng rộp, hoại tử da, nhóm mạo danh bác sĩ lập tức gửi thêm… Tetracyclin (thuốc mỡ tra mắt) xui khách bôi để “làm mát vết thương”, bất chấp biến chứng.

Dù nguyên liệu thô sơ, quy trình bán hàng của các tổ chức này lại cực kỳ hiện đại. Theo nhà chức trách, họ lập ra công ty, chia phòng ban rõ ràng, đổ hàng tỷ đồng chạy quảng cáo “dội bom” trên Facebook, TikTok, Zalo. Để tăng uy tín, các đối tượng ngang nhiên cắt ghép logo đài truyền hình, mạo danh Hiệp hội Đông y.

Hàng chục nhân viên trực tổng đài không cần biết về y khoa, chỉ cần thuộc lòng kịch bản đánh trúng tâm lý “có bệnh vái tứ phương”. Họ tự xưng là bác sĩ, lương y, cam kết “chữa khỏi 100%”, “điều trị dứt điểm” để dồn ép người bệnh chốt đơn.

Chỉ bằng những chiêu trò trên, từ năm 2023 đến đầu 2025, riêng đường dây Hoàng Minh Đường đã bán trót lọt gần 87.000 đơn hàng cho hơn 80.000 bệnh nhân, đút túi 227 tỷ đồng.

Vì sao bệnh nhân sập bẫy?

Nghiên cứu của Viện Chính sách và Quản lý Y tế chỉ ra 73% người Việt từng sử dụng thuốc y học cổ truyền, nhưng chỉ 34% mua từ các nguồn được cấp phép. 68% người dùng có niềm tin ngây thơ rằng “thảo dược tự nhiên hoàn toàn không có tác dụng phụ”. Tương tự, khảo sát năm 2023 của Viện Dinh dưỡng và Y học Dự phòng cho thấy 47% người cao tuổi ở nông thôn đang sử dụng thuốc xương khớp truyền miệng không rõ nguồn gốc – tăng 15% chỉ sau ba năm.

Bác sĩ Nam lý giải sự mù quáng này xuất phát từ tâm lý “sợ dao kéo” và ám ảnh bởi tác dụng phụ của Tây y. “Trong khi các bác sĩ luôn cảnh báo về rủi ro phẫu thuật hoặc kê đơn thuốc với hàng dài danh sách tác dụng phụ ghi trên bao bì, thì những kẻ lừa đảo lại vẽ ra một viễn cảnh màu hồng, chỉ khoe hiệu quả và giấu nhẹm rủi ro”, bác sĩ Nam phân tích.

Người bệnh dễ bị thao túng bởi “họ chỉ tin vào những thứ họ muốn tin”. Những loại thuốc giả này thường chứa các hóa chất giảm đau cực mạnh, lập tức cắt cơn đau cấp tính, khiến nạn nhân lầm tưởng phép màu đã xuất hiện.

Mối đe dọa lớn nhất từ thuốc đông y giả là việc pha trộn trái phép tân dược. TS.BS Ngô Thị Kim Oanh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, cảnh báo để tạo hiệu ứng hạ đường huyết hay giảm đau tức thì, những “dược sĩ tự xưng” lén lút đưa các chất độc hại vào thuốc như phenformin. Người bệnh tiểu đường vô tình sử dụng chất cấm này sẽ đối mặt suy hô hấp, tụt huyết áp và tử vong, trong khi triệu chứng ngộ độc ban đầu lại mơ hồ như chán ăn, mệt mỏi.

Bên cạnh đó, việc lạm dụng corticoid vô tội vạ đang tàn phá hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể. Báo cáo năm 2023 của Trung tâm Chống độc – Bệnh viện Bạch Mai ghi nhận hàng trăm ca ngộ độc thuốc tự mua mỗi năm, với 60% bệnh nhân có dấu hiệu nghiện corticoid nặng, dẫn đến teo tuyến thượng thận, gãy xương tự phát và hội chứng Cushing (mặt tròn như mặt trăng).

Các phân tích kiểm nghiệm còn phát hiện hàng loạt kim loại nặng như chì, thủy ngân, asen và nấm mốc aflatoxin – tác nhân gây ung thư gan hàng đầu – ẩn chứa trong thuốc. Đối với bệnh nhân ung thư, sự giao thoa giữa “thuốc độc” giả danh này và phác đồ hóa trị kích hoạt rối loạn đông máu, đẩy họ vào suy hô hấp cấp.

Giới chuyên gia y tế không phủ nhận giá trị của y học cổ truyền chính thống, bởi nhiều bài thuốc đã được chứng minh lâm sàng và Bộ Y tế cấp phép. Tuy nhiên, sự trỗi dậy của “thần y mạng” đặt ra thách thức cho hệ thống quản lý nhà nước. Thương mại điện tử bùng nổ, nhưng hệ thống kiểm nghiệm với 3 viện trung ương và 62 trung tâm cấp tỉnh vẫn chưa đủ nguồn lực cũng như công nghệ để theo kịp. Dù Cục An toàn thực phẩm xử phạt hàng tỷ đồng, con số này chỉ là “muối bỏ bể” khi các mạng lưới lừa đảo liên tục thay tên đổi họ và chuyển dời nền tảng.

Các chuyên gia đề nghị cơ quan quản lý cần siết chặt quy định quảng cáo trên các nền tảng xuyên biên giới, có cơ chế phối hợp để “gỡ bỏ” lập tức các nội dung vi phạm. Còn người dân nên tìm hiểu tên sản phẩm, đọc kỹ nhãn hay bao bì sản phẩm, tìm hiểu thông tin về thành phần, hoạt chất chính, hàm lượng có đủ khuyến nghị hằng ngày cho cơ thể. Tìm hiểu các thành phần phụ bao gồm chất bảo quản, hương liệu, màu thực phẩm, thành phần gây dị ứng hoặc chất độc hại. Nếu phát hiện dấu hiệu lừa đảo, người tiêu dùng có thể báo cáo qua Tổng đài bảo vệ người tiêu dùng (Bộ Công Thương) theo số 1800 6838 hoặc đường dây nóng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) qua số 0243.232.1556.

Mỹ Ý – Thùy An