Hệ quả khó lường sau cái chết của ông Ali Larijani – ‘lãnh đạo thực quyền của Iran’

Ngay trước khi Lãnh đạo tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng trong cuộc không kích mở màn xung đột, một quan chức Iran đã hé lộ manh mối về người thực sự vận hành quyền lực phía sau.

“Ông ấy là một trong số rất ít người vẫn có thể gặp Lãnh đạo tối cao và được giao trọng trách cứu nguy cho hệ thống”, quan chức này nói với báo Telegraph.

Nhân vật được nhắc đến là ông Ali Larijani – người đứng đầu bộ máy an ninh quốc gia Iran – vừa được xác nhận đã tử vong. Đây là mắt xích mới nhất trong chuỗi lãnh đạo cấp cao Iran bị ám sát, và có lẽ là nhân vật quan trọng nhất cho đến thời điểm này.

Người vận hành hệ thống

Cái chết của ông Larijani mang ý nghĩa hoàn toàn khác so với cuộc không kích nhắm vào ông Ali Khamenei. Nếu ông Khamenei là biểu tượng tôn giáo và Tổng tư lệnh tối cao theo Hiến pháp Iran, thì ông Larijani lại là người vận hành toàn bộ hệ thống phía sau.

Ông được xem là lãnh đạo thực quyền của Iran từ tháng 6 năm ngoái, đồng thời là một trong số ít nhà ngoại giao thực thụ mà Cộng hòa Hồi giáo có được trong nhiều thập kỷ.

Vai trò của ông trải rộng từ quản lý luồng thông tin giữa các cơ quan, điều phối ngoại giao, kiềm chế đấu đá phe phái và triển khai quá trình chuyển giao quyền lực có kiểm soát, ngăn hệ thống bị phân rã thành các trung tâm quyền lực cạnh tranh.

Năng lực này được ông tích lũy qua hơn 30 năm kinh nghiệm ở nhiều vị trí then chốt như Bộ trưởng Văn hóa, lãnh đạo đài truyền hình quốc gia trong 10 năm, Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao (SNSC), 12 năm làm Chủ tịch Quốc hội, và gần nhất là đặc phái viên của ông Khamenei trong quan hệ với Tổng thống Nga Vladimir Putin.

Điểm đặc biệt ở ông Larijani là ông vừa nhận được sự tin cậy từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), vừa giữ được khoảng cách với phe bảo thủ cứng rắn.

Ông hiểu rõ những giáo sĩ có ảnh hưởng thực sự, biết cách xây dựng quan hệ với Nga và Trung Quốc, đồng thời thiết kế các cuộc đàm phán để tạo vỏ bọc giúp phe cứng rắn chấp nhận thỏa hiệp.

Ông cũng là người xây dựng chiến lược cảnh báo các nước vùng Vịnh rằng căn cứ Mỹ trên lãnh thổ của họ sẽ trở thành mục tiêu hợp lệ nếu Iran bị tấn công.

“Trên thực tế, ông ấy là người điều hành mọi thứ ở đây”, một quan chức Iran xác nhận hồi tháng trước.

Xung đột có thể kéo dài và khó lường hơn

Sự am hiểu sâu sắc của ông Larijani về bộ máy quyền lực là thứ gần như không thể thay thế. Câu hỏi đặt ra lúc này là liệu Iran còn ai hội tụ đủ hiểu biết hệ thống, uy tín chính trị và năng lực điều phối thực tiễn để giữ cho guồng máy vận hành ổn định. Các dấu hiệu hiện tại cho thấy câu trả lời là không.

Trang tin News18 dẫn phân tích từ báo Iran International cho biết cái chết của ông Larijani làm suy yếu khả năng phối hợp giữa các trung tâm quyền lực vốn đã phân mảnh, đồng thời gia tăng nguy cơ sai lầm trong bối cảnh áp lực leo thang.

Nghịch lý ở chỗ việc loại bỏ một người điều phối trung tâm có thể không làm suy yếu Iran, mà sẽ khiến xung đột trở nên khó kiểm soát hơn.

Khi không còn một nhân vật điều phối mạnh mẽ, các lực lượng như IRGC có thể hành động độc lập, dẫn đến những đợt leo thang rời rạc nhưng kéo dài.

Sự vắng mặt của một chính trị gia có khả năng điều phối các phe phái như ông Larijani cũng khiến cán cân quyền lực nghiêng về phe cứng rắn, thu hẹp cơ hội cho các nỗ lực hạ nhiệt.

Đồng thời các kênh ngoại giao không chính thức – vốn phụ thuộc vào những nhân vật trung gian như ông – có nguy cơ đứt gãy.

Theo báo Guardian, Iran hiện thiếu vắng một gương mặt đủ uy tín để đứng ra đàm phán với Washington.

Điều này có thể phù hợp với mục tiêu của Israel, nhưng lại là diễn biến đáng lo ngại cho nỗ lực hạ nhiệt cuộc chiến và tránh khủng hoảng năng lượng toàn cầu.