Hoài nghi về ý tưởng lập liên minh hộ tống tàu qua eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz đang trở thành điểm nóng trong cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel với Iran. Để trả đũa đối thủ, Tehran đã tuyên bố phong tỏa vùng biển và tấn công nhằm vào các phương tiện có liên quan đến Washington và Tel Aviv, khiến hoạt động vận tải qua tuyến đường biển này đình trệ, đẩy giá dầu tăng vọt.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 14/3 nêu ý tưởng về một liên minh hải quân, kêu gọi Trung Quốc, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc và Anh cử chiến hạm hộ tống tàu dầu đi qua eo biển. Ông muốn châu Âu hành động, như Mỹ từng hỗ trợ Ukraine trong cuộc chiến với Nga.

Tuy nhiên, đề xuất của ông chủ Nhà Trắng nhanh chóng vấp phải phản ứng dè dặt từ các nước và sự hoài nghi từ giới chuyên gia về tính khả thi.

Hormuz, với điểm hẹp nhất rộng gần 34 km, là một yết hầu quan trọng trong giao thương dầu mỏ toàn cầu. Ước tính khoảng 20% lượng dầu thô và khí hóa lỏng của thế giới được vận chuyển từ các cường quốc dầu mỏ ở vùng Vịnh qua eo biển này để xuất khẩu tới toàn thế giới.

Eo biển nằm giữa Iran và Oman cùng Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất. Nếu Hormuz bị phong tỏa, các tàu thuyền không thể ra hay vào Vịnh Ba Tư.

Chuyên gia an ninh hàng hải Alexandru Hudisteanu, từng trong hải quân Romania, nói với Al Jazeera rằng thách thức lớn nhất với kiểu liên minh mà ông Trump đề xuất chính là khả năng phối hợp tác chiến giữa các đơn vị có học thuyết và cách hoạt động khác nhau.

Ngoài ra còn có yếu tố địa lý của eo biển Hormuz. Theo Hudisteanu, đây là “khu vực cực kỳ khắc nghiệt để di chuyển trong bối cảnh chiến tranh”, các tàu phải đối mặt với mối đe dọa từ tên lửa, thủy lôi, thiết bị không người lái. Do đó, việc triển khai tàu chiến hộ tống tàu thương mại là lựa chọn rủi ro, dễ bị cuốn vào xung đột.

“Iran có lợi thế tự nhiên khi đường bờ biển nằm rất gần Hormuz và luồng hàng hải lại chật hẹp, đông đúc”, ông Hudisteanu nói thêm. Về mặt địa lý, Iran hoàn toàn có thể biến khu vực này thành “hành lang thử thách”, tàu thuyền khó có đường thoát nếu Tehran không cho phép.

Một thách thức lớn khác đối với bất kỳ liên minh hải quân nào muốn bảo đảm an ninh cho tuyến đường này là yếu tố thời gian.

“Việc bảo đảm an ninh cho eo biển hoàn toàn có thể thực hiện được. Vấn đề chỉ là cần bao nhiêu thời gian và phải huy động bao nhiêu nguồn lực”, chuyên gia này tiếp tục. “Nếu tiến hành quá vội vàng, điều đó có thể gây ra những hệ lụy tiêu cực cho an ninh của cả nhiệm vụ lẫn khu vực”.

Hiện vẫn chưa rõ những quốc gia mà Tổng thống Trump nhắc tên sau cùng sẽ hành động thế nào nếu một cuộc khủng hoảng kinh tế thực sự xảy ra, nhưng hiện tại, họ nhìn chung không hưởng ứng.

“Những nước mà ông Trump nhắc đến gần như đều im lặng, và điều đó thể hiện nhiều điều”, H.A. Hellyer, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng Hoàng gia Anh (RUSI) nói với NBC News.

Anh cho biết họ đang “tích cực xem xét” các biện pháp có thể thực hiện để giúp mở lại eo biển Hormuz. Trung Quốc kêu gọi chấm dứt hành động thù địch và nhấn mạnh rằng “tất cả các bên đều có trách nhiệm bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định và không bị gián đoạn”.

Nhật Bản tuyên bố không có kế hoạch triển khai chiến hạm để hộ tống tàu hàng ở Trung Đông. Hàn Quốc, Australia cũng có quan điểm tương tự. Đức tỏ ra hoài nghi về ý tưởng, trong khi Pháp trước đó cho biết đang xem xét khả năng triển khai một sứ mệnh quốc tế nhằm hộ tống tàu thuyền qua Hormuz, và nhấn mạnh “chỉ khi điều kiện cho phép”.

Theo ông Hellyer, Pháp có câu trả lời “gần với đồng ý nhất”, nhưng Tổng thống Emmanuel Macron cũng chỉ đề cập vai trò “phòng vệ thuần túy”.

“Như vậy vẫn còn rất xa so với một chiến dịch thực sự, và tôi không kỳ vọng điều đó sẽ xảy ra. Theo tôi, các nỗ lực nhằm hạ nhiệt căng thẳng sẽ được ưu tiên hơn”, ông Hellyer nói thêm.

Chuyên gia này cho rằng ngay cả khi một liên minh được hình thành, “việc bảo đảm an toàn cho tàu thuyền cũng không hề chắc chắn”, khi mối đe dọa từ thủy lôi, thiết bị không người lái và tên lửa luôn hiện hữu.

Nhà phân tích địa chính trị và an ninh Michael Horowitz đồng tình với lập luận trên. “Bảo vệ tàu thuyền là canh bạc rất lớn. Về mặt tác chiến, bạn đang đưa các khí tài vào một hành lang hàng hải rất hẹp, dễ bị tấn công ở cự ly gần”, theo ông Horowitz. “Chỉ sức mạnh trên không và trên biển là chưa đủ, cần phải có lực lượng trên bộ tại các khu vực trọng yếu dọc bờ biển để vô hiệu hóa những mối đe dọa này”.

Tuy nhiên, Horowitz hoài nghi về khả năng ổn định thị trường của phương án này, bởi chỉ cần một vụ tấn công cũng đủ khiến hoạt động hàng hải phải tạm dừng.

Trong khi đó, Iran tuyên bố họ không quân sự hóa eo biển Hormuz, chỉ siết kiểm soát với vùng biển này.

“Eo biển Hormuz vẫn để mở. Nó chỉ đóng với những tàu dầu, tàu hàng thuộc về kẻ địch của chúng tôi, những bên đang tấn công Iran và đồng minh của họ. Tàu của những bên khác vẫn tự do đi lại”, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói. Một số quốc gia như Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ đã chọn đàm phán với Iran để đảm bảo tàu của họ qua Hormuz an toàn. Pháp và Italy được cho là cũng đang thương lượng với quốc gia Trung Đông, nhưng chưa có thông tin xác nhận chính thức.

Iran tỏ ra sẵn sàng đối đầu với ý tưởng lập liên minh hải quân của ông Trump.

“Chẳng phải Tổng thống Trump nói rằng hải quân Iran đã bị hủy diệt rồi sao? Nếu đúng là vậy, hãy để ông ấy điều tàu chiến vào Vịnh Ba Tư, nếu ông ấy dám”, hãng thông tấn Tasnim dẫn lời tướng Ali Mohammad Naini, phát ngôn viên Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, phát biểu hôm 15/3.

Như Tâm (Theo AFP, Al Jazeera, NBC News)