Cá mập nhiễm cocaine: Đại dương đang có chuyện gì?

Cocaine và dược phẩm xuất hiện trong máu cá mập

Nghiên cứu vừa đăng trên tạp chí Environmental Pollution do nhà khoa học Natascha Wosnick (Đại học Liên bang Paraná, Brazil) và các cộng sự thực hiện đã cung cấp một trong những bằng chứng trực tiếp đầu tiên cho thấy các hợp chất do con người tạo ra đã xâm nhập vào cơ thể cá mập ngoài tự nhiên.

Tại khu vực ven bờ đảo Eleuthera (Bahamas), nhóm nghiên cứu tiến hành thu mẫu từ 85 con  thuộc 5 loài cá mập khác nhau, gồm cá mập hổ, cá mập đầu đen, cá mập rạn Caribbean, cá mập y tá Đại Tây Dương và cá mập chanh. 

Các mẫu huyết thanh được phân tích bằng phương pháp sắc ký – khối phổ (LC-MS/MS) – một kỹ thuật phân tích hóa học hiện đại – nhằm truy tìm dấu vết của các chất gây ô nhiễm mới nổi.

Kết quả cho thấy 28 con cá mập có chứa ít nhất một trong các hợp chất như cocaine, caffeine (chất kích thích có trong cà phê), acetaminophen (paracetamol – thuốc giảm đau) và diclofenac (thuốc chống viêm). 

Đây là lần đầu tiên caffeine và paracetamol được ghi nhận trong cơ thể cá mập trên thế giới. Ngoài ra, nghiên cứu cũng cung cấp một trong những bằng chứng đầu tiên về sự hiện diện của cocaine trong loài này tại Bahamas.

Nhóm nghiên cứu còn ghi nhận sự thay đổi ở một số chỉ số sinh lý quan trọng. Những con cá có chứa các hợp chất trên cho thấy sự khác biệt về triglyceride (mỡ máu), ure và lactate (chỉ dấu liên quan đến chuyển hóa và stress sinh lý). 

Dù chưa thể khẳng định mối quan hệ nhân quả trực tiếp, các kết quả này cho thấy các chất ô nhiễm có thể đang tác động đến sức khỏe cá mập theo những cách tinh vi hơn so với nhận định trước đây.

Theo giới khoa học, các hợp chất này nhiều khả năng xâm nhập vào môi trường biển thông qua nước thải đô thị, hoạt động du lịch và các nguồn phát sinh từ con người. 

Điều đáng chú ý là Bahamas vốn thường được xem là môi trường tương đối nguyên sơ, nhưng kết quả nghiên cứu cho thấy ngay cả những hệ sinh thái như vậy cũng không nằm ngoài tác động của ô nhiễm hóa học.

Từ “cá mập cocaine” đến ô nhiễm đại dương

Khái niệm “cá mập cocaine” từng thu hút sự chú ý trong một dự án khoa học – truyền thông vào năm 2023, gắn với loạt phim tài liệu của Discovery. 

Nhóm nghiên cứu khi đó thực hiện các thí nghiệm thực địa tại vùng biển Florida (Mỹ), nơi từng được ghi nhận là tuyến vận chuyển ma túy bằng đường biển, với giả thuyết cá mập có thể tiếp xúc với các kiện cocaine bị thất lạc ngoài đại dương.

Trong quá trình thí nghiệm, các nhà khoa học thả xuống nước những vật thể mô phỏng các kiện cocaine và theo dõi phản ứng của cá mập trong khu vực. 

Một số con cá mập được ghi nhận tiếp cận nhanh, có hành vi khác thường, thậm chí trở nên kích động hơn so với bình thường. 

Những quan sát này làm dấy lên nghi vấn rằng các chất kích thích, nếu tồn tại trong môi trường biển, có thể ảnh hưởng đến hành vi của loài săn mồi này.

Tuy nhiên, các thí nghiệm năm 2023 chủ yếu mang tính mô phỏng và quan sát, chưa cung cấp bằng chứng hóa học trực tiếp về việc cá mập thực sự hấp thụ cocaine trong tự nhiên.

Ngoài cá mập, nhiều nghiên cứu khác trên thế giới cũng ghi nhận hiện tượng động vật bị ảnh hưởng bởi các hợp chất do con người thải ra môi trường. 

Tại châu Âu, các nhà khoa học phát hiện cá có thể hình thành hành vi lệ thuộc với methamphetamine (ma túy tổng hợp dạng đá) khi tiếp xúc trong môi trường nước. 

Trong thí nghiệm, sau khi được chuyển sang nước sạch, nhiều con cá vẫn có xu hướng quay lại khu vực từng có chất này, cho thấy hành vi tìm kiếm tương tự cơ chế nghiện ở động vật bậc cao.

Trong một nghiên cứu khác năm 2018 tại Mỹ, các nhà khoa học cho bạch tuộc tiếp xúc với MDMA – một hoạt chất kích thích thần kinh thường có trong thuốc lắc. 

Vốn là loài sống đơn độc, bạch tuộc sau đó lại thể hiện hành vi xã hội rõ rệt hơn, chủ động tiếp cận và tương tác với đồng loại. Phát hiện cho thấy các cơ chế thần kinh liên quan đến hành vi xã hội có thể đã tồn tại và được bảo tồn qua hàng trăm triệu năm tiến hóa.

Theo các chuyên gia, những phát hiện này cho thấy một thực tế đáng lưu ý rằng đại dương không chỉ chứa rác thải nhựa hay dầu mỏ, mà còn đang tích tụ một hỗn hợp hóa chất ngày càng phức tạp. 

Dù ở nồng độ thấp, các chất này vẫn có thể can thiệp vào hành vi và sinh lý của sinh vật biển, từ đó ảnh hưởng đến toàn bộ hệ sinh thái theo những cách mà khoa học vẫn đang tiếp tục tìm hiểu.