‘Tấm khiên’ chống sốc từ bên ngoài

Xung đột Nga – Ukraine kéo dài và mới nhất là chiến sự của Mỹ – Israel tại Iran đã tạo ra những cú sốc cho kinh tế thế giới.

Chỉ vài ngày sau khi xảy ra xung đột ở Trung Đông, giá xăng dầu tăng vọt trên thế giới thì giá cả tiêu dùng ở Việt Nam cũng ảnh hưởng theo. Những cú sốc này là điều khó tránh khỏi với kinh tế Việt Nam vốn có độ mở cao, hội nhập kinh tế thế giới.

Khi kinh tế tập trung vào xuất khẩu, FDI (khu vực FDI chiếm phần lớn xuất khẩu) và năng lượng nhập khẩu, tăng trưởng dễ bị “chấn thương” từ địa chính trị thế giới.

Để giảm thiểu những “chấn thương” từ thế giới đến Việt Nam, kinh tế Việt Nam cần có chiến lược dài hạn, chuyển từ “phụ thuộc xuất khẩu” sang “tự cường, đa dạng hóa, bền vững”, kết hợp chính sách vĩ mô linh hoạt và cải cách cấu trúc.

Thứ nhất, đa dạng hóa thị trường xuất nhập khẩu và chuỗi cung ứng. Hiện nay xuất khẩu phụ thuộc lớn vào Mỹ, EU, Trung Quốc (chiếm trên 60%). Với tình hình mới, cần đẩy mạnh khai thác 17 hiệp định thương mại tự do (CPTPP, EVFTA, RCEP, UKVFTA…) để chuyển hướng sang các thị trường mới như Ấn Độ, Trung Đông (sau ổn định), châu Phi, Mỹ Latin.

Đã đến lúc chúng ta nghiên cứu thành lập Quỹ Hỗ trợ đa dạng hóa thị trường (từ ngân sách và các nguồn viện trợ) với các doanh nghiệp xuất khẩu thông qua việc ưu đãi thuế, hỗ trợ chứng nhận xuất xứ, tiếp thị cho doanh nghiệp chuyển thị trường…

Đồng thời đa dạng hóa nguồn nhập khẩu năng lượng: tăng nhập LNG từ Mỹ, Úc, Qatar…; phát triển năng lượng tái tạo (mặt trời, gió, thủy triều) lên 30 – 40% tổng công suất vào năm 2030, giảm phụ thuộc dầu khí Trung Đông. Giải pháp này giúp giảm rủi ro do gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz hoặc tuyến Biển Đen.

Thứ hai, tăng cường nội lực kinh tế, phát triển kinh tế nội địa và tiêu dùng. Tiêu dùng nội địa hiện chỉ đóng góp khoảng 35 – 40% tăng trưởng, cần nâng lên 50% để làm “tấm khiên” chống sốc từ bên ngoài.

Chính sách tài khóa kích thích tiêu dùng bền vững (giảm thuế VAT tạm thời cho hàng thiết yếu, tăng thu nhập thực qua hỗ trợ an sinh xã hội, giảm chi phí sinh hoạt…) lúc này là cần thiết.

Bên cạnh đó tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế số, thương mại điện tử, kinh tế tuần hoàn để tạo việc làm và tiêu dùng nội địa, giảm phụ thuộc xuất khẩu. Khuyến khích doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi cung ứng FDI (hiện chỉ 22 – 25% giá trị gia tăng nội địa), thông qua chính sách ưu đãi công nghệ chuyển giao, liên kết doanh nghiệp…

Thứ ba, đẩy mạnh công nghiệp hóa – hiện đại hóa và nâng cao giá trị gia tăng. Chuyển từ gia công giá rẻ sang sản xuất công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn (AI, bán dẫn, kinh tế xanh).

Cần hoàn thiện khung pháp lý cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cho từng nhóm đối tượng, đầu tư hạ tầng số, khu công nghệ cao…

Tăng đầu tư công vào hạ tầng (đường cao tốc, cảng biển, logistics…) để giảm chi phí vận tải nội địa, tăng sức cạnh tranh. Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ (linh kiện điện tử, cơ khí…) để giảm nhập khẩu nguyên liệu, tăng tỉ lệ nội địa hóa lên 40 – 50% trong các ngành chủ lực.

Thứ tư, xây dựng dự trữ chiến lược và ổn định vĩ mô. Tăng dự trữ ngoại hối, vàng, lương thực, năng lượng (dầu thô, khí đốt)… để chống sốc giá.

Điều hành chính sách tiền tệ linh hoạt: giữ lãi suất thấp hỗ trợ doanh nghiệp, kiểm soát lạm phát (phấn đấu dưới 4%), ổn định tỉ giá. Xây dựng cơ chế cảnh báo sớm rủi ro địa chính trị, các kịch bản ứng phó phù hợp (ví dụ kịch bản giá dầu vượt 100 USD/thùng, các thị trường truyền thống bị thu hẹp, chuỗi cung ứng bị đứt gãy/gián đoạn…).

Thứ năm, tăng cường ngoại giao kinh tế và hội nhập quốc tế. Duy trì chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa quan hệ để tránh “bị kẹt” giữa các khối. Tham gia sâu hơn các diễn đàn đa phương (ASEAN+, APEC, G20…) để thúc đẩy thương mại tự do, giảm rủi ro trừng phạt thứ cấp.

Cần nâng cao năng lực hội nhập, không chỉ bảo đảm an toàn trong tiến trình hội nhập mà còn nâng cao vai trò, vị thế và sức hấp dẫn của Việt Nam đối với các nước.

Các giải pháp trên muốn thực hiện đồng bộ đòi hỏi sự quyết tâm chính trị cao; sự phối hợp chặt chẽ giữa Chính phủ, doanh nghiệp và người dân. 

Với lợi thế dân số trẻ, vị trí địa lý và đà tăng trưởng bền bỉ thời gian qua, Việt Nam có thể tìm được cách tránh bị “chấn thương” trước các biến động địa chính trị. Hành động ngay hôm nay sẽ quyết định vị thế Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới đầy bất định hiện tại và phía trước.