Tàu đổi hướng tránh xung đột, chi phí doanh nghiệp đội lên nhiều tầng

Tại hội nghị về tác động của xung đột Trung Đông tổ chức ở TP HCM sáng 21/3, ông Đào Trọng Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA), nhận định khu vực này là “điểm nghẽn chiến lược” của chuỗi cung ứng toàn cầu, nơi trung chuyển khoảng 25% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển cùng nhiều hàng hóa thiết yếu.

Theo ông, gián đoạn tại các tuyến hàng hải quan trọng buộc nhiều hãng tàu lớn như MSC, Maersk phải thay đổi lộ trình. Không ít tuyến phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng (Nam Phi), khiến thời gian vận chuyển kéo dài gấp 2-3 lần.

Việc kéo dài hành trình khiến chi phí tăng theo nhiều lớp. Cước vận tải biển tăng 54-72%, bảo hiểm rủi ro chiến tranh tăng gấp 2-4 lần; chi phí bảo hiểm cho một tàu có thể lên tới 1 triệu USD và khó tìm đơn vị cung cấp. Ngoài ra, một số hãng tàu áp dụng điều khoản kết thúc hành trình tại cảng an toàn, dỡ hàng sớm và chuyển phần chi phí phát sinh cho chủ hàng, với mức trung bình khoảng 800 USD mỗi lần điều chỉnh.

Ông Khoa cho rằng cú sốc lần này không nằm ở một yếu tố riêng lẻ mà là sự cộng hưởng của nhiều lớp chi phí cùng lúc, từ vận tải, bảo hiểm đến các khoản phụ phí phát sinh ngoài hợp đồng.

Tác động từ vận tải nhanh chóng lan sang năng lượng và mặt bằng giá. Khảo sát của VLA từ ngày 3 đến 11/3 cho thấy 89% doanh nghiệp bị ảnh hưởng từ trung bình đến nghiêm trọng, chủ yếu do chi phí tăng khó dự báo, thời gian giao hàng bất ổn và rủi ro không đảm bảo cam kết với đối tác.

Ở góc độ quản lý, đại diện Sở Công Thương TP HCM cho biết giá xăng dầu trong nước đã tăng mạnh trong nửa tháng qua. Tại kỳ điều hành ngày 19/3, giá xăng RON 95 vượt 30.000 đồng mỗi lít, cao hơn khoảng 60% so với cuối tháng 2, qua đó gây áp lực trực tiếp lên chi phí của nền kinh tế. Nhóm xăng dầu và gas chiếm khoảng 7,4% rổ CPI của thành phố nên tác động lan tỏa là đáng kể.

Ở bình diện vĩ mô, ông Phạm Bình An, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP HCM, cho rằng diễn biến xung đột Trung Đông vẫn khó lường. Nếu kéo dài, đây sẽ là kịch bản bất lợi cho kinh tế toàn cầu và Việt Nam.

Tại TP HCM, mục tiêu tăng trưởng trên 10% năm 2026 vẫn được giữ, song các chỉ dấu đã kém tích cực hơn khi xuất khẩu dự báo giảm còn 5-6%, sản xuất công nghiệp chững lại trong khi chi phí đầu vào gia tăng.

Tác động thể hiện rõ nhất ở các ngành phụ thuộc nguồn cung nhập khẩu. Ông Đinh Văn Hiểu, Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh khí hóa lỏng TP HCM, cho biết hai nguồn cung chính từ Trung Đông đã tạm ngừng. Doanh nghiệp phải tính đến phương án nhập khẩu từ Mỹ với thời gian vận chuyển lên tới 45 ngày. Chi phí vận chuyển tăng 50-70%, có thời điểm cao gấp nhiều lần so với trước. “Không chỉ là giá, mà là nguồn hàng có về được hay không”, ông nói.

Trong khi đó, ngành dệt may chịu sức ép từ cả đầu vào lẫn đầu ra. Ông Phạm Văn Việt, Chủ tịch HĐQT Công ty Việt Thắng Jean, cho biết chi phí nguyên liệu tăng 8-18%, cước vận chuyển tăng thêm 4.000-5.000 USD mỗi container, trong khi sức mua tại các thị trường lớn suy giảm.

Doanh nghiệp buộc phải chia nhỏ đơn hàng, hạn chế vận chuyển bằng đường hàng không và đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường, dù Mỹ và EU vẫn chiếm 55-60% kim ngạch xuất khẩu.

Ở các lĩnh vực khác như bao bì, nông nghiệp, áp lực chi phí cũng gia tăng khi giá nguyên liệu biến động theo giá dầu, trong khi sức cầu phục hồi chậm.

Theo đánh giá tại hội nghị, tăng trưởng xuất khẩu của TP HCM có thể thấp hơn kỳ vọng đầu năm trong bối cảnh chi phí tăng và thị trường quốc tế suy yếu.

Trước bối cảnh này, các hiệp hội khuyến nghị doanh nghiệp rà soát điều khoản hợp đồng, đặc biệt là các điều khoản bất khả kháng và bảo hiểm, đồng thời đàm phán lại điều kiện giao hàng quốc tế (Incoterm) để phân định rõ trách nhiệm trong tình huống phát sinh rủi ro chiến tranh.

Doanh nghiệp cũng cần linh hoạt phương án vận tải, đa dạng hóa tuyến và phương thức, cập nhật phụ phí thường xuyên và tăng cường phối hợp với đối tác. Song song đó, việc đẩy mạnh chuyển đổi số, theo dõi vận hành theo thời gian thực và hướng tới vận tải xanh được xem là giải pháp dài hạn nhằm tối ưu chi phí.

Ở góc độ hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó rủi ro, tại chương trình, HUBA đã ký kết hợp tác với Hội đồng Trọng tài Thương mại TP HCM nhằm giúp doanh nghiệp chuẩn bị tốt hơn về pháp lý trong bối cảnh môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp.

Theo đó, các chuyên gia từ Hội đồng sẽ tham gia tư vấn, cập nhật chính sách và hỗ trợ xử lý tranh chấp phát sinh, góp phần đảm bảo hoạt động ổn định cho doanh nghiệp.

“Khủng hoảng Trung Đông không chỉ làm gia tăng chi phí mà còn buộc chuỗi cung ứng toàn cầu phải tái cấu trúc theo hướng linh hoạt hơn”, ông Khoa nhận định.

Trong bối cảnh nhiều biến số khó lường, doanh nghiệp buộc phải duy trì sản xuất, giữ đơn hàng và liên tục điều chỉnh để thích ứng với những cú sốc ngày càng lan rộng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thi Hà