Luật Đô thị đặc biệt: Nền tảng thể chế cho giai đoạn phát triển mới của TP.HCM

Tại hội nghị Thành ủy TP.HCM lần thứ 5, Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang chia sẻ tin vui: Bộ Chính trị cho phép TP.HCM rà soát lại nghị quyết 31 về cơ chế phát triển TP.HCM từ năm 2022 đến nay, xây dựng nghị quyết mới của Bộ Chính trị về cơ chế của TP.HCM trong tầm vóc mới. Theo ông Quang, TP.HCM sẽ đề xuất để được xây dựng Luật Đô thị đặc biệt.

Trao đổi với Tuổi Trẻ về vấn đề này, ông Phạm Phú Ngọc Trai – Chủ tịch Hội đồng cố vấn chiến lược đổi mới sáng tạo Đại học Quốc gia TP.HCM – nhìn nhận: “Việc Bộ Chính trị cho phép TP.HCM rà soát nghị quyết 31 và xây dựng một nghị quyết mới, đồng thời mở ra hướng đi mang tính bước ngoặt để TP.HCM đề xuất xây dựng Luật Đô thị đặc biệt, một nền tảng thể chế đủ tầm cho giai đoạn phát triển mới”.

Luật Đô thị đặc biệt phải làm một việc lớn hơn là tái định vị TP.HCM như một không gian phát triển tích hợp, nơi không chỉ phát triển cho riêng mình mà còn điều phối, kết nối và lan tỏa cho toàn vùng. Khi định vị đã khác thì cách thiết kế thể chế cũng phải khác.

Ông Phạm Phú Ngọc Trai

Từ rà soát nghị quyết 31 đến yêu cầu phải có một đạo luật

 * Thưa ông, việc Bộ Chính trị cho phép TP.HCM rà soát lại nghị quyết 31 từ năm 2022 đến nay, theo ông, ý nghĩa lớn nhất là gì?

– Việc rà soát nghị quyết 31 không đơn thuần là một bước kỹ thuật mà phản ánh một nhận thức mới rất quan trọng, những điểm nghẽn phát triển của TP.HCM đã đi đến giới hạn mà các cơ chế nghị quyết đơn lẻ không còn đủ sức giải quyết.

Trong nhiều năm qua, chúng ta đã sử dụng khá hiệu quả các nghị quyết đặc thù để mở khóa từng phần. Tuy nhiên bản chất của nghị quyết vẫn là thí điểm, có thời hạn, phạm vi giới hạn và thường phải đi kèm với cơ chế xin – cho ở nhiều khâu. Điều đó dẫn đến tình trạng phân mảnh thể chế, thiếu tính ổn định và khó tạo niềm tin dài hạn cho nhà đầu tư.

Việc Bộ Chính trị cho phép rà soát lại toàn diện nghị quyết 31 chính là cơ hội để nhìn lại một cách căn cơ rằng những gì đã làm được, những gì chưa đạt và quan trọng hơn là nhận diện đúng bản chất vấn đề, đó là bài toán thể chế. Khi đã xác định đúng “gốc rễ” thì giải pháp cũng phải ở tầm tương xứng, tức là một đạo luật.

* Như vậy, theo ông, vì sao TP.HCM không thể tiếp tục đi theo hướng các nghị quyết đặc thù mà phải chuyển sang xây dựng luật?

– Có một thực tế rất rõ là nghị quyết chỉ trao quyền một phần, trong khi các vấn đề của TP.HCM lại mang tính hệ thống và liên ngành. Ví dụ như tài chính đô thị, quản lý đất đai, phát triển hạ tầng hay các mô hình mới như trung tâm tài chính quốc tế… tất cả đều liên quan đến nhiều luật hiện hành. 

Nếu chỉ xử lý bằng nghị quyết thì mỗi lần vướng lại phải xin ý kiến, mất rất nhiều thời gian và cơ hội. Trong khi đó, nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư quốc tế họ cần một môi trường ổn định, có thể dự báo được trong dài hạn.

Phải đặt câu hỏi TP.HCM sẽ là gì trong 10, 20 hay 30 năm tới?

* Ông nhiều lần nhấn mạnh rằng Luật Đô thị đặc biệt không chỉ để tháo gỡ điểm nghẽn mà phải mang tính “thiết kế lại” thể chế. Cụ thể điều này nên được hiểu như thế nào?

– Nếu chỉ nhìn luật như một công cụ để xử lý các vướng mắc hiện tại thì chúng ta sẽ lại rơi vào tư duy ngắn hạn. Điều quan trọng hơn là phải đặt câu hỏi TP.HCM sẽ là gì trong 10, 20 hay 30 năm tới?

Hiện nay TP.HCM không còn là một đô thị theo nghĩa hành chính đơn thuần. TP đã và đang là trung tâm kinh tế, tài chính, đổi mới sáng tạo, cửa ngõ hội nhập quốc tế của cả nước. Nhưng khung thể chế hiện tại vẫn được thiết kế theo logic quản lý đô thị truyền thống, chưa theo kịp thực tiễn phát triển.

* Vậy theo ông, cấu trúc của đạo luật này cần tập trung vào những trụ cột nào để tạo ra sự khác biệt thực chất?

– Có thể hình dung luật này được xây dựng trên bốn trụ cột lớn.

Thứ nhất là giải quyết các điểm nghẽn cốt lõi, đặc biệt về phân cấp – phân quyền, huy động nguồn lực và triển khai các dự án động lực. TP.HCM phải có quyền thực chất, không chỉ trên giấy tờ, để có thể ra quyết định nhanh và chịu trách nhiệm.

Thứ hai là bám sát tầm nhìn dài hạn. Luật không chỉ phục vụ giai đoạn 5-10 năm mà phải mở đường cho TP.HCM trở thành trung tâm kinh tế – tài chính của khu vực. Điều này đòi hỏi một khung thể chế đủ linh hoạt để thích ứng với những thay đổi nhanh của kinh tế toàn cầu.

Thứ ba là tạo không gian cho các động lực mới như chuyển đổi số, kinh tế xanh, đổi mới sáng tạo, trung tâm tài chính quốc tế. Đây là những lĩnh vực nếu không được luật hóa đầy đủ thì sẽ rất khó triển khai trên thực tế.

Thứ tư là bảo đảm tính khả thi và an toàn thể chế, tức là vừa đổi mới mạnh mẽ vừa nằm trong khuôn khổ chung của quốc gia. Điều này có thể học hỏi từ kinh nghiệm sửa đổi Luật Thủ đô, cũng như tham chiếu các mô hình quốc tế như Thượng Hải, Singapore hay Tokyo.

Quan trọng hơn, luật phải chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển. Nghĩa là không chỉ kiểm soát mà phải mở đường, tạo điều kiện và trao quyền để TP.HCM phát huy tối đa tiềm năng của mình.

Liên kết vùng và tầm nhìn 2045, đặt TP.HCM vào vai trò dẫn dắt

* Một điểm ông nhấn mạnh là Luật Đô thị đặc biệt phải gắn với liên kết vùng. Vì sao đây lại là yếu tố then chốt?

– Bởi vì TP.HCM không thể phát triển trong một không gian đã quá hạn chế. Nếu chỉ nhìn TP như một đơn vị hành chính riêng lẻ thì sẽ không giải được bài toán tăng trưởng dài hạn.

Hiện nay vùng Đông Nam Bộ chiếm gần 40% GDP cả nước, đồng thời có mối liên kết chặt chẽ với Đồng bằng sông Cửu Long. Đây là một không gian kinh tế rất lớn nhưng lại thiếu một cơ chế điều phối đủ mạnh. Liên kết vùng chủ yếu vẫn mang tính hợp tác, chưa được thể chế hóa như một chiến lược rõ ràng nên hiệu quả chưa cao.

Trong khi đó, nếu hạ tầng kết nối không tốt, nguồn lực phân bổ không hợp lý thì không chỉ TP.HCM bị hạn chế mà cả vùng cũng bị kìm hãm. 

Ví dụ, Đồng bằng sông Cửu Long có vai trò rất quan trọng về an ninh lương thực và xuất khẩu nhưng nếu không kết nối hiệu quả với TP.HCM thì chi phí sẽ cao và cơ hội phát triển bị giảm. Vì vậy liên kết vùng phải được đưa vào luật như một trụ cột. Không nên nhìn đây là vấn đề hành chính mà là chiến lược phát triển kinh tế quốc gia.

* Nếu nhìn về dài hạn đến 2045, ông kỳ vọng Luật Đô thị đặc biệt sẽ tạo ra sự thay đổi như thế nào cho TP.HCM?

– Tôi cho rằng nếu được thiết kế đúng và triển khai hiệu quả, luật này sẽ tạo ra một bước ngoặt thực sự.

Thứ nhất, TP.HCM sẽ có một nền tảng thể chế ổn định và đủ mạnh để thu hút đầu tư dài hạn, đặc biệt là trong các lĩnh vực chiến lược như tài chính, công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Thứ hai, TP sẽ chuyển từ vai trò đầu tàu kinh tế theo nghĩa truyền thống sang vai trò trung tâm điều phối phát triển vùng, có khả năng dẫn dắt và lan tỏa.

Thứ ba, người dân sẽ được hưởng lợi từ một môi trường sống tốt hơn với hạ tầng đồng bộ, dịch vụ chất lượng cao và cơ hội phát triển rộng mở hơn.

Và quan trọng nhất, đây không chỉ là câu chuyện của TP.HCM mà là câu chuyện của cả quốc gia. Nếu TP.HCM phát triển đúng tầm thì sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu đang thay đổi rất nhanh.

Luật Đô thị đặc biệt vì thế không chỉ là một văn bản pháp lý. Đó phải là một động lực thể chế đủ mạnh để giải phóng nguồn lực, đủ linh hoạt để thích ứng và đủ tầm để đưa TP.HCM bước vào một giai đoạn phát triển mới.