Cách Iran vận hành nền kinh tế thời chiến trước sức ép của Mỹ – Israel

Các tên lửa Iran được trưng bày tại một công viên ở Tehran (Ảnh: Reuters).

Kể từ ngày 28/2, khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch không kích quy mô lớn nhằm vào lãnh đạo, cơ sở quân sự và hạ tầng kinh tế của Iran, Tehran đã chính thức kích hoạt mô hình “nền kinh tế kháng cự” – một chiến lược được xây dựng qua hơn 4 thập niên nhằm đối phó với trừng phạt và xung đột.

Mô hình này không chỉ là “công cụ sinh tồn”, mà còn là cách chính quyền Iran chuyển nền kinh tế sang trạng thái thời chiến, ưu tiên nguồn lực dân sự cho xung đột thay vì duy trì hoạt động bình thường. Dù chịu thiệt hại nặng nề từ hàng nghìn cuộc tấn công từ Mỹ – Israel, bao gồm hư hại các nhà máy thép lớn, Iran vẫn duy trì được nguồn cung hàng thiết yếu, thương mại biên giới và thậm chí hưởng lợi tạm thời từ giá dầu tăng vọt. Tuy nhiên, giới hạn của mô hình này đang lộ rõ khi rủi ro mở rộng sang hạ tầng năng lượng dân sự ngày càng cao.

Nền kinh tế kháng cự: Từ ý tưởng đến thực tiễn

Khái niệm “nền kinh tế kháng cự” không phải sản phẩm của cuộc chiến hiện tại mà là di sản của Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Sau khi bị cô lập bởi trừng phạt quốc tế, đặc biệt từ Mỹ, Iran dưới sự lãnh đạo của Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei (đến khi ông bị hạ sát ngày 28/2) đã hệ thống hóa chiến lược này từ năm 2012. Mục tiêu cốt lõi là giảm phụ thuộc vào nhập khẩu và xuất khẩu dầu mỏ, thúc đẩy tự cung tự cấp, phân tán sản xuất và xây dựng mạng lưới thương mại thay thế với các đối tác như Trung Quốc, Nga và các nước láng giềng.

Theo các phân tích lịch sử, mô hình này nhấn mạnh “sản xuất nội địa hóa” và “kinh tế nội sinh”, sản xuất mọi thứ từ dược phẩm, linh kiện ô tô đến đồ gia dụng mà trước đây phải nhập khẩu. Hệ thống năng lượng được phân tán để tránh tổn thất lớn từ một điểm tấn công duy nhất. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đóng vai trò trung tâm, kiểm soát nhiều doanh nghiệp chiến lược và mạng lưới buôn bán kín đáo. Trước cuộc xung đột năm 2026, mô hình đã giúp Iran duy trì xuất khẩu phi dầu mỏ khoảng 2 tỷ USD mỗi tháng từ kim loại, hóa chất và thực phẩm, dù lạm phát vượt 40% và đồng rial mất giá thảm hại.

Cuộc xung đột hiện tại, bắt đầu bằng các đòn không kích nhắm vào giới lãnh đạo chủ chốt và cơ sở hạt nhân, sau đó mở rộng sang hạ tầng kinh tế, chính là bài kiểm tra khắc nghiệt nhất. Không giống các đợt trừng phạt trước, đây là xung đột vũ trang trực tiếp, gây gián đoạn sản xuất và logistics. Theo Financial Times, Iran không nhắm đến “kinh tế bình thường” mà chuyển sang mô hình thời chiến: tận dụng nguồn lực dân sự, phân quyền địa phương và duy trì ổn định nội bộ để hỗ trợ nỗ lực quân sự.

Thích ứng thời chiến: Từ sản xuất tự cung đến thương mại thay thế

Một trong những trụ cột của nền kinh tế kháng cự là khả năng tự sản xuất hàng thiết yếu. Trước chiến tranh, Tổng thống Masoud Pezeshkian đã thúc đẩy phân quyền cho các địa phương, cắt giảm thủ tục hành chính và đẩy nhanh nhập khẩu qua biên giới trên bộ. Kết quả là, dù eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng do Iran phong tỏa một phần để đáp trả, thương mại đất liền với Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và các nước Trung Á vẫn duy trì được dòng chảy hàng hóa.

Nguồn cung thực phẩm và hàng tiêu dùng thiết yếu vẫn ổn định. Siêu thị tại Tehran và các thành phố lớn vẫn đầy hàng, giá thực phẩm chưa biến động mạnh như dự báo. Chính phủ áp dụng hạn mức tiêu thụ xăng dầu tạm thời để bảo vệ kho nhiên liệu sau các cuộc tấn công. Việc phân tán hệ thống năng lượng, với nhiều nhà máy điện nhỏ và dự phòng, giúp giảm thiểu tác động từ không kích ban đầu.

Các chuyên gia nhận định, Iran chắc chắn chịu cú sốc lớn, nhưng chưa đến mức sụp đổ hệ thống trong ngắn hạn. Chính quyền không đặt mục tiêu vận hành kinh tế bình thường mà chuyển sang mô hình thời chiến.

Ngành thép, một trong những trụ cột xuất khẩu phi dầu mỏ dự kiến mang về 7 tỷ USD trong năm tài chính gần nhất, là ví dụ điển hình về cả sức bền và tổn thất. Các nhà máy lớn như Mobarakeh Steel Complex (MSC) tại Isfahan và Khuzestan Steel Company đã bị tấn công trực tiếp. MSC chịu hư hại trạm biến áp, dây chuyền hợp kim và nhà máy điện; KhSC bị đánh vào hầm lưu trữ. Sản xuất phôi thanh và phiến vật liệu giảm, ảnh hưởng xuất khẩu. Dù vậy, các lò cao chính của KhSC chưa bị ảnh hưởng nặng và Iran vẫn duy trì một phần công suất nhờ dự phòng.

Thương mại thay thế là yếu tố then chốt. Iran chuyển hướng sang đường sắt kết nối Trung Quốc qua “Hành lang Bắc-Nam” và cảng Chabahar (công suất hạn chế nhưng ít bị ảnh hưởng). Dù chuỗi cung ứng lương thực vẫn là điểm yếu, Iran phải nhập khẩu một phần lúa mì, dầu thực vật và thức ăn chăn nuôi chủ yếu qua UAE (cảng Jebel Ali), các tuyến thay thế, dự trữ chiến lược đã giúp ổn định ngắn hạn. Xuất khẩu kim loại, hóa chất vẫn mang về khoảng 2 tỷ USD/tháng, bù đắp phần nào cho dầu mỏ.

Một cảnh sát làm nhiệm vụ trên đường phố Tehran (Ảnh: Reuters).