Gỡ nút thắt nguồn cung và giá xăng dầu: Cần tối ưu hóa công cụ thuế và quỹ bình ổn

Trước biến động phức tạp của thị trường năng lượng toàn cầu, việc điều hành linh hoạt giá xăng dầu, kết hợp hài hòa chính sách thuế, quỹ bình ổn và tăng cường dự trữ đang phát huy hiệu quả rõ nét. TS Lê Bá Chí Nhân, chuyên gia kinh tế, có những phân tích về các giải pháp cần hoàn thiện để bảo đảm nguồn cung bền vững và mặt bằng giá hợp lý.

Nâng cao năng lực dự báo, phối hợp liên ngành

. Phóng viên: Thưa ông, việc linh hoạt giảm thuế, phí kết hợp sử dụng quỹ bình ổn đã giúp duy trì mặt bằng giá xăng dầu khá tích cực. Theo ông, các chính sách tài khóa này cần tiếp tục phát huy như thế nào trong thời gian tới?

+ TS Lê Bá Chí Nhân: Trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới còn tiềm ẩn nhiều cú sốc, việc Chính phủ phối hợp linh hoạt công cụ thuế, phí với Quỹ bình ổn giá xăng dầu đã chứng minh hiệu quả rõ rệt trong việc “làm phẳng” các đợt tăng giá mạnh từ thế giới, góp phần giữ ổn định mặt bằng giá trong nước và kiểm soát lạm phát.

Để các chính sách này phát huy tác dụng bền vững, cần chuyển từ ứng phó tình huống sang tư duy điều hành mang tính chu kỳ và dự báo. Thứ nhất, chính sách thuế (thuế bảo vệ môi trường, thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt), nên được thiết kế theo cơ chế “van điều tiết tự động”: Khi giá dầu thế giới vượt ngưỡng rủi ro, giảm theo biên độ đã định trước; khi giá hạ nhiệt thì khôi phục dần. Cơ chế này giúp thị trường có tính dự báo cao hơn, giảm phụ thuộc vào quyết định hành chính ngắn hạn.

Thứ hai, quỹ bình ổn cần được tái cấu trúc theo hướng minh bạch, vận hành như một công cụ tài chính thực thụ, thay vì chỉ trích lập cơ học. Quỹ phải tích lũy mạnh khi giá thấp và chi có trọng điểm khi giá tăng đột biến, đồng thời công khai chu kỳ sử dụng để tạo niềm tin cho doanh nghiệp và người dân.

Thứ ba, cần đặt các công cụ tài khóa này trong tổng thể chiến lược an ninh năng lượng quốc gia, gắn chặt với việc tăng dự trữ xăng dầu thương mại và quốc gia. Khi dự trữ đủ mạnh, áp lực giảm thuế từ ngân sách sẽ giảm đáng kể.

Cuối cùng, cần nâng cao năng lực dự báo và phối hợp liên ngành giữa tài chính, công thương và ngân hàng, để việc điều chỉnh không chỉ kìm giá mà còn góp phần ổn định kỳ vọng lạm phát và tâm lý thị trường.

. Thị trường nội địa đang duy trì mức giá ổn định so với khu vực. Để bảo đảm hệ thống phân phối luôn thông suốt, theo ông, cần đồng bộ thêm những công cụ quản lý trọng tâm nào?

+ Điều hành không thể chỉ dừng ở giá, mà phải chuyển mạnh sang quản trị chuỗi cung ứng theo thời gian thực. Trước hết, cần xây dựng cơ chế giám sát tồn kho bắt buộc theo chuẩn số hóa, kết nối dữ liệu từ đầu mối nhập khẩu, nhà máy lọc dầu, tổng kho đến cửa hàng bán lẻ. Khi nắm được lượng hàng thực tế tại từng “nút”, việc dự báo và điều phối nguồn hàng sẽ chủ động hơn nhiều.

Thứ hai, cần hoàn thiện cơ chế chiết khấu và lợi nhuận định mức trong chuỗi phân phối. Thực tế cho thấy khi giá thế giới biến động nhanh nhưng chiết khấu nội địa không kịp điều chỉnh, khâu bán lẻ dễ bị “mắc kẹt” về dòng tiền.

Thứ ba, phải nâng cao vai trò dự trữ thương mại bắt buộc đối với doanh nghiệp đầu mối, kèm chế tài đủ mạnh. Đây là “tấm đệm” quan trọng giúp thị trường nội địa không bị sốc khi nguồn cung gặp trục trặc.

Cuối cùng, cần chuyển từ phản ứng sang phòng ngừa thông qua phối hợp liên thông giữa quản lý thị trường, hải quan, thuế và ngân hàng để giám sát cả dòng hàng lẫn dòng tiền.

Xây dựng thị trường xăng dầu minh bạch, cạnh tranh

. Giải pháp mang tính căn cơ nhất vẫn là đưa công tác điều hành bám sát chặt chẽ theo cơ chế thị trường. Theo ông, lộ trình phát triển thị trường xăng dầu nội địa trong giai đoạn sắp tới cần có những bước đi mang tính đột phá và sự bền vững cốt lõi nào?

+ Điều hành theo cơ chế thị trường không phải “thả nổi” mà là xây dựng một thị trường vận hành theo tín hiệu giá minh bạch, cạnh tranh thực chất và có bộ đệm an ninh đủ mạnh.

Lộ trình cần dựa trên ba trụ cột. Thứ nhất, hoàn thiện cấu trúc thị trường theo hướng tăng cạnh tranh ở khâu nguồn và phân phối: Giảm dần tính “xin-cho” trong cấp phép, mở rộng quyền nhập khẩu cho thương nhân đủ năng lực, tách bạch rõ vai trò đầu mối – phân phối – bán lẻ. Khi nhiều chủ thể tham gia, giá sẽ phản ánh đúng cung – cầu.

Thứ hai, minh bạch hóa công thức tính giá và rút ngắn độ trễ điều chỉnh, công bố rõ dữ liệu đầu vào để doanh nghiệp và người dân có thể dự báo. Khi kỳ vọng thị trường ổn định, tình trạng găm hàng, đầu cơ sẽ giảm.

Thứ ba, xây dựng hệ sinh thái hạ tầng hỗ trợ gồm dự trữ chiến lược, logistics kho bãi và nền tảng dữ liệu số quản lý tồn kho toàn chuỗi. Vai trò của Nhà nước sẽ chuyển dần từ can thiệp giá sang giám sát cạnh tranh, bảo đảm an ninh nguồn cung và xử lý rủi ro hệ thống.

. Theo ông, đâu là yếu tố mang tính chất quyết định nhất giúp cơ quan quản lý có thể thực thi thành công toàn bộ gói giải pháp đồng bộ và chiến lược tổng thể đã được đề cập ở trên?

+ Yếu tố quyết định không nằm ở từng công cụ riêng lẻ mà ở năng lực điều hành tổng hợp dựa trên dữ liệu và kỷ luật thực thi chính sách.

Phải đặt kỷ luật thực thi lên hàng đầu: Giám sát nghiêm và xử lý dứt điểm vi phạm đối với dự trữ bắt buộc, nghĩa vụ cung ứng, minh bạch giá…

Cần sự phối hợp liên ngành nhịp nhàng giữa tài chính, công thương, ngân hàng, hải quan và quản lý thị trường. An ninh năng lượng là bài toán vĩ mô liên thông giữa hàng hóa, tài chính và chính sách.

Tóm lại, tầm nhìn dài hạn phải song hành với hành động ngắn hạn. Chỉ khi các quyết định hôm nay luôn được đặt trong chiến lược an ninh năng lượng nhiều năm tới, Việt Nam mới duy trì được ổn định hiện tại và từng bước xây dựng nền an ninh năng lượng tự chủ, vững chắc, ít tổn thương trước biến động toàn cầu.

. Xin cảm ơn ông.

Tăng cường kiểm soát thị trường xăng dầu vùng biên giới

Ngày 6-4, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) có văn bản hỏa tốc gửi Sở Công Thương các địa phương yêu cầu tăng cường quản lý, kiểm tra và xử lý vi phạm trong kinh doanh, vận chuyển xăng dầu tại khu vực biên giới.

Theo đó, thực hiện Chỉ thị 06 của bộ trưởng Bộ Công Thương, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đã phối hợp với các địa phương triển khai đồng bộ nhiều giải pháp trong điều hành thị trường xăng dầu, từ dự báo cung cầu, điều tiết nguồn hàng đến tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh, góp phần ổn định thị trường xăng dầu.

Tuy nhiên, thời gian gần đây, trên một số phương tiện thông tin đại chúng phản ánh có tình trạng các cá nhân, tiểu thương tại khu vực cửa khẩu, đặc biệt tại khu vực Lao Bảo (Quảng Trị), có dấu hiệu thu gom xăng dầu từ các cửa hàng bán lẻ.

Theo các thông tin này, các đối tượng tiến hành cải tạo phương tiện vận chuyển, lắp thêm thùng chứa nhiên liệu để đưa xăng dầu sang nước láng giềng bán nhằm hưởng chênh lệch giá. Các hành vi nêu trên nếu không được kiểm soát kịp thời, có nguy cơ gây thất thoát nguồn cung trong nước, đồng thời tiềm ẩn rủi ro mất an toàn cháy nổ trong quá trình vận chuyển và lưu trữ.

Trước thực trạng trên, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước yêu cầu Sở Công Thương các tỉnh, TP (đặc biệt là các tỉnh biên giới), chỉ đạo lực lượng Quản lý thị trường phối hợp chặt chẽ với lực lượng Công an, Hải quan và Bộ đội biên phòng để giám sát hoạt động tại các cửa hàng bán lẻ xăng dầu, các tuyến đường bộ, đường thủy. Qua công tác giám sát nhằm kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi găm hàng hoặc bán với số lượng lớn cho các đối tượng có dấu hiệu thu gom xăng dầu xuất lậu.

Việc triển khai đồng bộ các giải pháp nêu trên được kỳ vọng sẽ góp phần kiểm soát chặt chẽ thị trường xăng dầu tại khu vực biên giới, bảo đảm nguồn cung trong nước và giữ vững ổn định thị trường trong bối cảnh nhiều biến động.

AN HIỀN