Philippines điều tra tự vệ, gạo Việt có bị ảnh hưởng?

Philippines bất ngờ điều tra gạo nhập khẩu, vì sao?

Ngày 6.4, Bộ Công thương cho biết mới nhận được thông tin Bộ Nông nghiệp Philippines (DA) khởi xướng điều tra sơ bộ tự vệ với sản phẩm gạo nhập khẩu vào nước này, thời kỳ điều tra từ năm 2020 đến tháng 8.2025 (trước giai đoạn tạm ngưng nhập khẩu). DA tuyên bố có bằng chứng sơ bộ về việc gia tăng đáng kể và liên tục về khối lượng nhập khẩu gạo, gây thiệt hại cũng như đe dọa nghiêm trọng cho ngành sản xuất gạo nội địa, đặc biệt là nông dân trồng lúa địa phương. Theo quy định, DA là cơ quan khởi xướng điều tra giai đoạn sơ bộ, trong trường hợp kết luận sơ bộ là khẳng định, Ủy ban Thuế quan Philippines sẽ tiến hành điều tra chính thức.

Trong nhiều năm qua, Philippines luôn là nước nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới và là khách mua gạo số 1 của VN. Vì thế động thái này khiến nhiều người lo ngại sẽ ảnh hưởng đến xuất khẩu gạo VN vào Philippines. Bà Phan Mai Hương, đồng sáng lập chuyên trang thị trường lúa gạo SS Rice News, cho rằng quyết định điều tra gạo nhập khẩu của Philippines chủ yếu để trấn an dư luận, đặc biệt là nông dân trồng lúa. Trước thời điểm xung đột Trung Đông nổ ra, giá gạo nội địa nước này rất thấp; điều này làm nông dân địa phương không vui. Chính vì vậy cuộc điều tra tự vệ gạo chủ yếu để “xoa dịu” nhóm đối tượng này. Nhưng ở chiều ngược lại, Chính phủ Philippines cũng đang mắc kẹt giữa mong muốn tăng giá thu mua lúa cho nông dân và mục tiêu giảm giá gạo bán ra cho người tiêu dùng.

“Về bản chất, giá lúa gạo nội địa ở thị trường Philippines những năm gần đây tăng giảm theo xu hướng chung của thị trường thế giới. Trong giai đoạn El Nino (năm 2023 – 2024), nguồn cung khan hiếm thì giá lúa gạo nội địa Philippines tăng theo thị trường thế giới. Trong năm 2025 và đầu năm 2026 khi nguồn cung thế giới dồi dào, giá giảm thì giá gạo tại thị trường Philippines cũng giảm. Đó là quy luật thị trường. Cốt lõi của vấn đề là chi phí sản xuất lúa của Philippines cao nên lợi nhuận thấp và sản phẩm không thể cạnh tranh được với hàng ngoại nhập. Đây là thực tế được thừa nhận rộng rãi trong cộng đồng ngành lúa gạo Philippines”, bà Hương phân tích.

Để khẳng định lập luận của mình, bà Hương dẫn chứng, trong những tháng đầu năm 2026, dù Philippines giới hạn số lượng gạo nhập khẩu bằng 2 chính sách cụ thể là cấp quota từng tháng, bên cạnh tăng thuế nhập khẩu từ 15% lên 35%, nhưng lượng nhập vẫn tăng cao vọt. Số liệu chính thức của Philippines trong 2 tháng đầu năm nhập khẩu gạo là 820.000 tấn, tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm trước và vượt 220.000 tấn so với kế hoạch. Ước tính cả quý 1/2026, Philippines nhập trên 1 triệu tấn. Điều này cho thấy nhu cầu thực sự của thị trường Philippines là rất lớn.

“Philippines phụ thuộc rất nhiều vào lượng gạo nhập khẩu và nguồn cung chính từ VN vốn có chất lượng cao, giá tốt. Vì thế, chúng ta cần tỉnh táo trước những thông tin kiểu “định hướng thị trường” như thế này; đặc biệt thời gian gần đây họ sử dụng rất thường xuyên”, bà Hương khuyến cáo.

Đại diện lãnh đạo Hiệp hội Lương thực VN (VFA) nói đã nhận được thông tin qua Cục Phòng vệ thương mại và phối hợp theo yêu cầu của cuộc điều tra. Nhưng về cơ bản, việc điều tra tự vệ của Philippines sẽ không tác động gì nhiều đến hoạt động xuất khẩu của VN vì Philippines phụ thuộc vào nguồn gạo nhập khẩu trong khi nguồn cung gạo từ VN chiếm đến trên 80%. Trong khi DA dự báo sản lượng gạo nhập khẩu gạo năm 2026 là 3,8 triệu tấn thì Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) cho rằng con số này khoảng 4,1 triệu tấn và có thể tăng đến 5,1 triệu tấn vào năm 2027.

Nhiều nước tăng nhập, giá gạo Việt tăng đến 40 USD/tấn

Thực tế tại ĐBSCL, giá và sản lượng gạo lúc này không quá căng thẳng. Ông Nguyễn Văn Thành, Giám đốc Công ty TNHH SXTM Phước Thành IV (Vĩnh Long), cho biết: cao điểm thu hoạch vụ đông xuân năm 2026 đã qua và diện tích còn lại chỉ khoảng 35 – 40%, đồng nghĩa với áp lực thu hoạch và tiêu thụ giảm so với thời điểm cách đây một tháng. Giá lúa gạo nguyên liệu trên địa bàn hiện tăng bình quân khoảng 400 đồng/kg so với tuần trước. Ở đầu ra, các nhà nhập khẩu Philippines cũng đang tăng ký hợp đồng với số lượng lớn, vượt xa so với hạn ngạch được cấp phép, nhất là các hợp đồng cho quý 2 – 3 để chuẩn bị cho nguồn cung có khả năng thiếu hụt vào dịp cuối năm. Bên cạnh đó, doanh nghiệp Trung Quốc cũng tăng nhập khẩu gạo VN, đặc biệt là nếp và gạo ST25, ST21. Tổng lượng gạo xuất khẩu của VN vào Trung Quốc tăng đến 2,5 lần so với cùng kỳ năm trước. Ngoài ra, thị trường các nước châu Phi cũng tăng nhập trở lại.

“Hiện nay giá gạo VN đang rất tốt nên các nước tranh thủ mua vào. Thêm nữa, việc các nước tăng mua do vụ đông xuân là vụ có chất lượng tốt nhất trong năm. Nhờ vậy nguồn cung đang giảm dần nên giá tăng trở lại”, ông Thành cho biết.

Theo ông Thành, thời gian qua giá gạo trên thế giới giảm mạnh, ngược lại xung đột Trung Đông nổ ra khiến giá phân bón tăng vọt, chi phí vận chuyển cũng tăng dựng đứng. Thêm vào đó là khả năng xuất hiện El Nino mới khiến thời tiết diễn biến khó lường. Trong bối cảnh đó, nông dân trồng lúa ở nhiều nước đã tính đến chuyện không sản xuất vụ hai trong giai đoạn cuối năm do ám ảnh thua lỗ. Chính vì vậy, cuộc điều tra tự vệ gạo của Philippines sẽ không có tác động nhiều đến thị trường cũng như hoạt động xuất khẩu gạo của VN trong thời gian tới.

Ông Nguyễn Vĩnh Trọng, Giám đốc Công ty TNHH Việt Hưng (Đồng Tháp), cũng xác nhận: so với thời điểm 15.3, giá gạo xuất khẩu của VN tăng bình quân 30 – 40 USD/tấn. Thị trường đang sôi động trở lại vì khách hàng từ các thị trường truyền thống như Philippines, Trung Quốc và châu Phi tăng mua trở lại. Hoạt động xuất khẩu sang thị trường Philippines vẫn thuận lợi và các đối tác ở thị trường này cũng chưa có phản ứng gì.

Bộ NN-MT nhận định, trong những năm qua hoạt động sản xuất lúa của VN liên tục cải tiến ở tất cả các khâu nên đạt năng suất cao và giá thành thấp; vụ đông xuân chỉ khoảng 4.200 – 4.500 đồng/kg, trong khi vụ hè thu và thu đông khoảng 4.200 – 5.000 đồng/kg. Chi phí sản xuất thấp tạo nên sức cạnh tranh lớn cho ngành gạo VN trong những năm qua mà ngay cả một cường quốc như Thái Lan cũng không so sánh được.