Bộ Nông nghiệp và Môi trường: Bắc Hưng Hải sẽ thay đổi từ năm 2030

Bộ Nông nghiệp và Môi trường và các địa phương đang triển khai đề án hồi sinh hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải. Để hiểu rõ về dự án, VnExpress phỏng vấn ông Nguyễn Tùng Phong, Cục trưởng Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi.

– Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải ô nhiễm từ những năm 1990, vì sao bây giờ mới đặt vấn đề cải tạo?

– Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, trước đây thường được gọi là “Công trình đại thủy nông Bắc Hưng Hải”, được xây dựng chủ yếu để phục vụ tưới tiêu nông nghiệp. Khi vận hành, hệ thống đã góp phần thay đổi căn bản sản xuất nông nghiệp trong vùng. Những khu vực trước đây chỉ canh tác bấp bênh một vụ đã có thể sản xuất hai đến ba vụ lúa và nhiều loại cây trồng khác.

Trước đây, chất lượng nước trong hệ thống nhìn chung đảm bảo cho sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa ở các địa phương đã làm gia tăng đáng kể lượng nước thải đổ vào hệ thống. Nguồn nước bổ cập từ sông Hồng lại có xu hướng suy giảm, đặc biệt vào mùa khô. Những yếu tố này khiến nhiều thời điểm nước trong hệ thống ô nhiễm, ảnh hưởng đến sản xuất và môi trường sống của người dân.

Hiện nay, diện tích sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là diện tích canh tác lúa có xu thế giảm. Ngoài nguyên nhân đô thị hóa còn do công nghiệp hóa gia tăng ở các địa phương, việc chuyển đổi từ sản xuất lúa sang loại cây trồng cạn khác có giá trị kinh tế cao hơn, ít dùng nước hơn.

Trong bối cảnh đó, hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải ngoài cấp nước cho sản xuất nông nghiệp còn phải cấp cho công nghiệp, dịch vụ và nhu cầu sinh hoạt của người dân. Nhiệm vụ tiêu thoát nước cũng thay đổi đáng kể, trước đây chủ yếu phục vụ sản xuất nông nghiệp với tiêu chuẩn “mưa 3 ngày, tiêu 7 ngày” thì nay tại các khu đô thị, công nghiệp cần tiến tới đạt mức “mưa giờ nào tiêu giờ ấy”. Như vậy, về sơ bộ, áp lực đáp ứng nhiệm vụ tiêu nước gấp 3-5 lần so với trước kia.

Những yêu cầu mới này trên thực tế vượt ra ngoài nhiệm vụ ban đầu của hệ thống Bắc Hưng Hải. Chính vì vậy, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng Đề án Phát triển tổng thể hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải theo hướng hiện đại, phục vụ đa mục tiêu và gắn với bảo vệ môi trường bền vững.

– Theo ông, đâu là nguyên nhân chính khiến hệ thống Bắc Hưng Hải ô nhiễm?

– Sau thời gian dài khai thác và dưới tác động của quá trình phát triển kinh tế – xã hội, hệ thống Bắc Hưng Hải đang phải đối mặt với nhiều khó khăn. Trước hết là tình trạng ô nhiễm nguồn nước kéo dài. Hiện tổng lượng nước thải xả vào hệ thống khoảng 538.838 m3 mỗi ngày đêm, trong đó lớn nhất là Hưng Yên với 31%.

Tình trạng vi phạm hành lang bảo vệ công trình khá nghiêm trọng. Tổng diện tích đất thuộc phạm vi bảo vệ các tuyến kênh của hệ thống khoảng 5.668 ha, nhưng hiện có 1.467 ha (26%) bị lấn chiếm, với 74.913 công trình nhà ở và công trình khác nằm trong phạm vi bảo vệ.

Thời gian tới, hệ thống còn phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Nguồn nước từ sông Hồng qua cống Xuân Quan hiện chỉ lấy được khoảng 20% lưu lượng thiết kế do mực nước sông bị hạ thấp. Đồng thời, tình trạng xâm nhập mặn trên 3‰ xuất hiện thường xuyên hơn, trong khi yêu cầu lấy nước chỉ dưới 1‰.

Bên cạnh đó, các hiện tượng thời tiết cực đoan cũng gia tăng. Chẳng hạn trận mưa do bão Yagi tháng 9/2024 với lượng mưa bình quân trên 400 mm, cùng với lũ trên sông Thái Bình vượt báo động 3 và sông Luộc vượt báo động 2, đã khiến hệ thống tiêu thoát nước bị quá tải, hơn 120 vị trí bờ kênh vỡ hoặc tràn, gây ngập úng kéo dài cho khoảng 21.000 ha đất nông nghiệp.

Trong khi đó, khu vực này hiện có 3,28 triệu người sinh sống, với tỷ lệ dân cư đô thị khoảng 31,7%, và nhu cầu tiêu thoát nước theo quy hoạch trong tương lai dự kiến tăng hơn 2,4 lần so với năng lực thiết kế của hệ thống.

– Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải trải rộng trên bốn địa phương, việc quản lý, vận hành đang gặp khó khăn gì?

– Hiện nay việc quản lý và khai thác hệ thống Bắc Hưng Hải được thực hiện theo quy định của Luật Thủy lợi. Theo đó, Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý các công trình đầu mối và kênh trục chính, còn công trình khác do các đơn vị thuộc UBND các tỉnh, thành phố quản lý. Với cách phân cấp này, việc vận hành hệ thống phục vụ sản xuất nông nghiệp cơ bản vẫn đáp ứng được yêu cầu.

Tuy nhiên, hệ thống hiện phải tiếp nhận lượng lớn nước thải từ các hoạt động sản xuất, công nghiệp và sinh hoạt. Vì vậy có thể nói hệ thống thủy lợi không phải là nguyên nhân gây ô nhiễm mà đang trở thành nạn nhân của các nguồn xả thải từ bên ngoài. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở việc quản lý vận hành hệ thống mà là ở việc kiểm soát các nguồn xả thải và bảo đảm nước thải phải được xử lý đạt chuẩn trước khi xả vào hệ thống.

– Nếu một địa phương không kiểm soát tốt xả thải, làm ảnh hưởng toàn tuyến, Bộ có công cụ gì để xử lý?

– Trong đề án lần này, một trong những nội dung quan trọng nhất là kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước. Các địa phương sẽ phải xây dựng hệ thống thu gom và xử lý nước thải tại 18 điểm đầu kênh nhánh cấp 1, với tổng công suất xử lý không thấp hơn lượng nước thải hiện nay và có khả năng mở rộng trong tương lai.

Các kế hoạch quản lý và giám sát nguồn thải sẽ được triển khai thống nhất từ trung ương đến địa phương, trong đó nguyên tắc là cơ quan nào cấp phép xả thải thì cơ quan đó phải có trách nhiệm quản lý và giám sát nguồn thải đã cấp phép.

Bộ cũng dự kiến xây dựng hệ thống giám sát trực tuyến theo thời gian thực đối với các điểm xả thải. Khi phát hiện nguồn xả không đạt tiêu chuẩn, hệ thống sẽ cảnh báo và cơ quan quản lý có thể xác định trách nhiệm của địa phương hoặc đơn vị liên quan theo quy định của pháp luật.

– Ô nhiễm đang là vấn đề lớn nhất của Bắc Hưng Hải. Vậy trong 38.500 tỷ đồng đầu tư cải tạo, tỷ trọng chi cho xử lý ô nhiễm tận gốc so với chi cho hạ tầng và chỉnh trang đô thị thế nào?

– Đề án phát triển tổng thể hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải dự kiến tổng kinh phí khoảng 38.500 tỷ đồng, chưa bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng và một số hạng mục chỉnh trang cảnh quan. Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự kiến đầu tư khoảng 6.000 tỷ đồng từ nguồn vốn đầu tư công, gồm 4.505 tỷ đồng để hoàn thiện hạ tầng hệ thống thủy lợi, 100 tỷ đồng để hiện đại hóa công tác quản lý vận hành và khoảng 1.394 tỷ đồng để cải tạo, chỉnh trang các tuyến kênh trục.

Đối với các địa phương, TP Hà Nội dự kiến đầu tư khoảng 2.185 tỷ đồng, trong đó riêng kinh phí kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước khoảng 1.986 tỷ đồng (chiếm 60%). Bắc Ninh dự kiến khoảng 2.670 tỷ đồng, trong đó 1.140 tỷ đồng (43%) dành cho kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước. Hưng Yên dự kiến khoảng 3.425 tỷ đồng, với phần kinh phí đáng kể dành cho các giải pháp xử lý ô nhiễm và hoàn thiện hạ tầng.

Trong khi đó, TP Hải Phòng dự kiến khoảng 14.175 tỷ đồng, trong đó khoảng 2.926 tỷ đồng (21%) dành cho kiểm soát ô nhiễm và phần lớn còn lại để cải tạo, chỉnh trang hệ thống kênh trục.

Để thống nhất cách triển khai đề án, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã làm việc với lãnh đạo các địa phương trong vùng. Theo đó, Bộ sẽ chịu trách nhiệm các hạng mục mang tính liên vùng như công trình đầu mối, các công trình điều tiết và hệ thống quản lý vận hành. Còn các địa phương sẽ chủ động triển khai các dự án thành phần trên địa bàn, bố trí nguồn lực đầu tư và nghiên cứu thêm các hình thức huy động vốn phù hợp để thực hiện các hạng mục liên quan đến xử lý nước thải, cải tạo hạ tầng và chỉnh trang hệ thống kênh.

– Đề án hồi sinh hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải bắt đầu được khởi động, bao giờ thì người dân có thể nhìn thấy sự thay đổi tích cực?

– Theo kế hoạch, các dự án thuộc trách nhiệm của Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ được triển khai trong giai đoạn đầu tư công trung hạn 2026-2030. Hiện Bộ đã khởi công trạm bơm Xuân Quan giai đoạn 2 nhằm tăng khả năng phổ cập nước vào hệ thống.

Ngay hai năm tới, một số công trình chỉnh trang và các dự án xây dựng hệ thống xử lý nước thải trước khi chảy vào Bắc Hưng Hải sẽ hoàn thành. Khi đó, người dân có thể bắt đầu thấy những thay đổi rõ rệt về chất lượng nước và cảnh quan.

Đến năm 2030, khi các hạng mục chính hoàn thành và đưa vào vận hành, hệ thống Bắc Hưng Hải sẽ từng bước cải thiện rõ rệt cả về năng lực vận hành, chất lượng nước và cảnh quan môi trường. Ngoài ra, với các tuyến kênh trục chính được chỉnh trang, kết hợp phát triển không gian xanh, cảnh quan và các hoạt động dịch vụ dọc hai bên kênh sẽ góp phần cải thiện môi trường sống và tạo ra những giá trị mới về sinh thái, kinh tế, văn hóa cho địa phương trong vùng.

Gia Chính