Quốc hội lo lắng thịt lợn bẩn, ốc bươu ‘ngâm thủy tinh lỏng’

Thảo luận tại tổ sáng 10.4, nhiều đại biểu Quốc hội bày tỏ băn khoăn trước vấn đề nóng về an toàn thực phẩm. Đại biểu Nguyễn Thị Thủy (Thái Nguyên) dẫn chứng những vụ vi phạm đặc biệt nghiêm trọng như 300 tấn thịt lợn nhiễm bệnh, không đảm bảo chất lượng đã được tuồn ra thị trường, len lỏi vào cộng đồng và nguy hiểm hơn là tấn công các cơ sở giáo dục.

Hay vụ việc 3.000 tấn ốc bươu ngâm “thủy tinh lỏng” – hóa chất vốn chỉ dùng trong ngành xây dựng được phát hiện. Ngoài số lượng này, cơ quan chức năng còn ngăn chặn kịp thời hơn 1.500 kg hóa chất loại này đang được tích lũy để tiếp tục sản xuất và tuồn ra thị trường.

Cho rằng việc sử dụng hóa chất xây dựng trong thực phẩm gây ảnh hưởng cực kỳ nghiêm trọng đến sức khỏe, nữ đại biểu nêu câu hỏi nhức nhối:”Vì sao hàng trăm tấn thịt lợn bệnh và hàng nghìn tấn ốc bươu ngâm hóa chất có thể tồn tại trong thời gian dài và tuồn ra cộng đồng?”. Bà Thủy đề nghị Chính phủ chỉ đạo làm rõ liệu có sự buông lỏng quản lý hay sự tiếp tay của các cơ quan cơ sở hay không.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải (Thái Nguyên) đánh giá, quản lý an toàn thực phẩm đang lâm vào tình trạng “phân tán” dẫn đến thiếu hiệu quả. Trách nhiệm quản lý nhà nước đang bị xé lẻ cho 3 bộ là Bộ Y tế với Cục An toàn thực phẩm chịu trách nhiệm chung; Bộ NN-MT chịu trách nhiệm khâu sản xuất nông, lâm, thủy sản và Bộ Công thương chịu trách nhiệm về công nghiệp thực phẩm và hệ thống bán lẻ. 

Theo nữ chủ nhiệm, Bộ Y tế không có quyền chỉ đạo trực tiếp các bộ khác, dẫn đến thiếu sự phối hợp thống nhất, đặc biệt là ở những khâu nhạy cảm như chuyển giao giữa sản xuất ban đầu, chế biến và phân phối. 

Bên cạnh đó, dù đã phân cấp mạnh xuống địa phương, nhưng các địa phương lại rơi vào tình trạng “ba thiếu”: thiếu nguồn nhân lực, thiếu điều kiện kiểm tra, giám định mẫu và thiếu cán bộ có trình độ chuyên môn về thanh tra, kiểm tra.

Một điểm yếu khác được đại biểu chỉ ra là sự mất cân bằng trong thực thi pháp luật. Các quy định hiện hành đang tập trung quá mạnh vào “tiền kiểm” – cấp giấy phép, cấp điều kiện hoạt động, nhưng lại xem nhẹ “hậu kiểm” và quản lý rủi ro. 

Thực tế cho thấy, một cơ sở ăn uống sau khi được cấp phép thường cứ thế hoạt động dựa trên tờ giấy đó. Việc hậu kiểm, kiểm tra chỉ diễn ra khi có thông tin hoặc sự cố xảy ra. Nhiều vi phạm chỉ bị phát hiện khi thực phẩm bẩn đã lưu thông trên thị trường và gây ra hậu quả.

Bà cũng cảnh báo về những khu vực đang bị “bỏ ngỏ” như việc mua bán thực phẩm tươi sống online, từ nông trại đến người tiêu dùng chưa được giám sát chặt chẽ, đặc biệt là quy trình bảo quản lạnh trên đường vận chuyển. 

Thực phẩm xuất khẩu gắt gao, nội địa lại buông lỏng

Đặc biệt, hộ gia đình sản xuất nhỏ lẻ rất lớn nhưng các hộ này hiện không bắt buộc áp dụng hệ thống quản lý rủi ro như VietGAP mà chỉ dừng lại ở việc cam kết thực hiện. Dẫn đến tình trạng tồn dư hóa chất cao trong rau, thịt, thủy sản nội địa, gây rủi ro sức khỏe lâu dài và ngộ độc tập thể. 

Bà Hải cũng nêu một nghịch lý là trong khi thực phẩm xuất khẩu được kiểm soát cực kỳ gắt gao, thì thị trường nội địa lại có dấu hiệu buông lỏng.

Theo đại biểu Nguyễn Thanh Hải, trường học là nơi có rủi ro cao nhất vì số lượng bữa ăn tập thể hàng ngày rất lớn. Dù đã có các quy định như luật An toàn thực phẩm 2010 và các nghị định liên quan, nhưng thực tiễn triển khai tại bếp ăn trường học vẫn bộc lộ nhiều bất cập. 

Bên cạnh đó, trách nhiệm người đứng đầu mờ nhạt. Luật chỉ giao trách nhiệm chung chung cho người đứng đầu cơ sở giáo dục mà chưa có chế tài cụ thể, thường chỉ dừng ở mức xử phạt hành chính. Khi có sự cố, trách nhiệm thường được đẩy cho nhà cung cấp hoặc chỉ xử lý khi “mọi chuyện đã rồi”. 

Về hình thức hóa việc kiểm soát, quy định “kiểm thực ba bước” (kiểm tra từ khâu nhập nguyên liệu đến bàn ăn) dù rất chặt chẽ trên giấy tờ, nhưng thực chất vẫn là tự kiểm tra, tự ghi chép nên tính trung thực còn bỏ ngỏ. 

Tiêu chuẩn đấu thầu cũng mang tính hình thức, việc lựa chọn nhà cung cấp suất ăn dù theo quy định đấu thầu nhưng các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm vẫn chưa được coi trọng đúng mức. 

Để giải quyết dứt điểm tình trạng thực phẩm bẩn, các đại biểu đề nghị đột phá trong sửa luật, chuyển từ “chiến dịch” sang “thường xuyên”, Chính phủ cần có kế hoạch ra quân liên tục, tránh làm theo đợt để xóa bỏ tận gốc các vi phạm. Cùng đó, xử phạt phải đủ mạnh, thậm chí xử lý hình sự hoặc tước giấy phép hành nghề vĩnh viễn đối với các đơn vị cung cấp thực phẩm bẩn, thay vì “phạt để cho tồn tại” như hiện nay.

Bà Hải cho biết, ngay trong tuần sau, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường sẽ tiến hành giám sát tại một số địa phương, tập trung vào chuỗi cung ứng thực phẩm cho trường học, bệnh viện, khu công nghiệp và các chợ đầu mối.