Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết 04-NQ/TW về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới.
Trung ương yêu cầu kịp thời sửa đổi BLHS, BLTTHS và pháp luật có liên quan để thể chế hóa các chủ trương, quan điểm mới của Đảng về chính sách miễn, giảm, loại trừ TNHS, xử lý vi phạm, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Trong đó, giảm TNHS, hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi, chủ động, tự giác nộp lại tài sản, khắc phục hậu quả, thiệt hại; việc mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền, giảm áp dụng hình phạt tù đối với các tội phạm kinh tế, chức vụ.
Pháp Luật TP.HCM xin ghi nhận ý kiến của các chuyên gia về nội dung trên của Nghị quyết 04-NQ/TW.
PGS-TS Trịnh Duy Thuyên, Trường Kinh tế, Luật và Quản lý nhà nước, ĐH Kinh tế TP.HCM
Đừng để biến thành cơ chế “chuộc lỗi bằng tài sản”
Giảm TNHS, giảm hình phạt đối với người phạm tội chủ động nộp lại tài sản, khắc phục hậu quả, thiệt hại đã được BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) ghi nhận.
Theo Điều 3 BLHS về nguyên tắc xử lý, đã xác định “khoan hồng” đối với người tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo, lập công chuộc tội, tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện tội phạm hoặc trong quá trình giải quyết vụ án, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại gây ra.
Điều 51 BLHS quy định các tình tiết giảm nhẹ TNHS, trong đó có việc người phạm tội “đã ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm”, “tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả”, “tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện tội phạm hoặc trong quá trình giải quyết vụ án” và “lập công chuộc tội”.
Điều 54 BLHS cho phép tòa án quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng nếu người phạm tội có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ theo khoản 1 Điều 51 BLHS.
Điều 29 BLHS còn mở ra khả năng miễn TNHS trong một số trường hợp nhất định.
Như vậy, pháp luật hình sự Việt Nam đã thừa nhận rằng thái độ “hậu” phạm tội, đặc biệt là việc khắc phục thiệt hại và hợp tác trong công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm có thể làm giảm mức độ phải chịu TNHS.
Nghị quyết 04-NQ/TW đã đưa ra thêm một định hướng để tiếp tục nghiên cứu sửa đổi, bổ sung BLHS theo hướng “Giảm TNHS, hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi, chủ động, tự giác nộp lại tài sản, khắc phục hậu quả, thiệt hại”.
Về mặt lý luận, “không có động cơ vụ lợi” rất dễ bị diễn giải theo kiểu giản đơn (chỉ cần không bỏ vào túi riêng, không tư lợi cho cá nhân là không có động cơ vụ lợi). Nhưng trong thực tiễn, một người có thể không trực tiếp chiếm đoạt tài sản cho bản thân nhưng vẫn hành động vì lợi ích nhóm, vì thành tích, vì bao che hoặc vì động cơ quyền lực. Nếu pháp luật chỉ dừng ở việc không có tư lợi vật chất trực tiếp thì sẽ tạo ra một “vùng miễn giảm” quá rộng, dễ làm suy yếu nguyên tắc công bằng và tác dụng răn đe của luật hình sự.
Tương tự, việc nộp lại tài sản chỉ thật sự có ý nghĩa khi diễn ra chủ động, sớm, đầy đủ và gắn với sự hợp tác thật sự trong điều tra, truy tố, xét xử. Vì vậy, hướng hợp lý nhất là quy định một cơ chế giảm nhẹ có điều kiện, trong đó phải đồng thời xem xét bản chất động cơ, thời điểm khắc phục hậu quả, mức độ hoàn trả tài sản và tính chất của lợi ích công bị xâm hại.
Chỉ trong khuôn khổ đó, chính sách giảm TNHS mới là biểu hiện của một tư duy hình sự hiện đại, chứ không biến thành cơ chế “chuộc lỗi bằng tài sản”.
TS-LS Nguyễn Thị Kim Vinh, nguyên Thẩm phán TAND Tối cao
BLHS chưa quy định rõ tỷ lệ phần trăm tài sản nộp lại để giảm án
Nguyên tắc công bằng trong luật hình sự đòi hỏi hình phạt không chỉ căn cứ vào hậu quả mà phải tương xứng với mức độ lỗi và đặc điểm nhân thân của người phạm tội.
Thực tế, pháp luật Việt Nam đã có sự phân hóa về hình phạt giữa các tội do lỗi cố ý và các tội do lỗi vô ý gây ra thiệt hại về tài sản (ví dụ tội tham ô theo Điều 353 BLHS và tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng theo Điều 360 BLHS). Việc giảm bớt TNHS cho nhóm người không vụ lợi không phải là sự dung túng, mà là sự nhìn nhận đúng đắn về bản chất nhân thân, giúp hình phạt thực hiện đúng chức năng giáo dục, răn đe.
Đối với các tội danh về kinh tế và chức vụ, việc người phạm tội tự nguyện khắc phục hậu quả giúp giảm thiệt hại cho Nhà nước và xã hội – để được giảm TNHS – tốt hơn việc duy trì một án tù dài hạn nhưng tài sản thất thoát không thể thu hồi.
Việc mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền và giảm hình phạt tù đối với nhóm tội phạm kinh tế, chức vụ là một xu hướng tư pháp tất yếu.
TS-LS Nguyễn Thị Kim Vinh
Tuy nhiên, hiện nay mức độ khắc phục hậu quả để được miễn hoặc giảm nhẹ TNHS vẫn chưa được quy định thống nhất, gây khó khăn trong việc áp dụng.
Cụ thể, BLHS chưa quy định rõ tỷ lệ phần trăm tài sản nộp lại (ví dụ 1/2, 2/3, 3/4 hay toàn bộ) để tương ứng với các mức giảm nhẹ khung hình phạt cụ thể, dẫn đến sự tùy nghi trong xét xử, thiếu sự thống nhất về đường lối xét xử. Do đó, cần có quy định pháp luật cụ thể, thống nhất về mức khắc phục thiệt hại để áp dụng.
Còn việc mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền và giảm hình phạt tù đối với nhóm tội phạm kinh tế, chức vụ là một xu hướng tư pháp tất yếu.
Đặc trưng của tội phạm kinh tế, chức vụ là tính vụ lợi, do đó, hình phạt tiền kết hợp với chế tài buộc khắc phục thiệt hại không chỉ đánh trúng, đánh trực tiếp vào bản chất vụ lợi của các tội phạm này mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao hơn hình phạt tù.
Việc duy trì mức án tù dài hạn có thể gây tốn kém ngân sách vì phải đầu tư cho công tác quản lý, giam giữ. Vì vậy, việc ưu tiên chế tài tài chính sẽ tạo động lực để người phạm tội chủ động hợp tác, nộp lại tài sản thất thoát nhằm sớm nhận được sự khoan hồng của pháp luật.
Việc áp dụng chế tài phạt tiền và buộc khắc phục thiệt hại giúp Nhà nước thu hồi tối đa nguồn lực kinh tế để tái đầu tư vào phúc lợi xã hội, đồng thời tránh được những hệ lụy tiêu cực khi áp dụng hình phạt tù. Chế tài phạt tiền vẫn đảm bảo tính răn đe, nghiêm minh mà không cần phải lạm dụng việc cách ly con người khỏi xã hội. Từ đó, xây dựng một nền tư pháp hiện đại và nhân văn.
Luật sư NGUYỄN NHƯ TUẤN, Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai
“Đánh kẻ chạy đi chứ không ai đánh kẻ chạy lại”
Việc giảm TNHS, hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi, chủ động, tự giác nộp lại tài sản, khắc phục hậu quả, thiệt hại – là rất cần thiết để thể hiện tính nhân đạo của chính sách pháp luật hình sự ở nước ta. Mục đích của pháp luật là nhằm răn đe, phòng ngừa chung chứ không mang tính trừng trị.
Do đó, những người phạm tội mà không có động cơ vụ lợi hoặc nếu có mà đã chủ động, tự giác nộp lại tài sản đã thể hiện sự thiện chí, tích cực của người phạm tội trong việc khắc phục hậu quả vụ án cũng như nhận thức được sự sai trái của họ.
Cha ông ta từng nói “đánh kẻ chạy đi chứ không ai đánh kẻ chạy lại”. Điều đó cũng thể hiện tính nhân văn của pháp luật.
Nên mở rộng việc phạt tiền thay phạt tù
Mục đích của hình phạt không chỉ mang tính trừng trị mà còn nhằm giáo dục, răn đe.
Việc mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với tội phạm về kinh tế, chức vụ hiện nay là phù hợp. Tuy nhiên, cần nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng để mức độ hình phạt phải tương xứng với những gì mà loại tội này gây ra.
Ví dụ hành vi buôn lậu, nếu buôn lậu hàng hóa đạt đủ chất lượng và họ chỉ nhằm mục đích trốn thuế thì lô hàng hoá có thể bán đấu giá thu vào ngân sách nhà nước và phải quyết định hình phạt tương ứng với số tiền mà họ đã trốn thuế.
Còn nếu là buôn lậu hàng hoá kém chất lượng gây ảnh hưởng sức khoẻ người tiêu dùng thì phải tính toán hoặc tách thành 2 hành vi phạm tội hoặc nếu chỉ xử 1 hành vi phạm tội thì phải quyết định mức hình phạt tương ứng với số tiền mà họ trốn thuế và tiền khắc phục những hậu quả mà họ gây ra cho xã hội. Có như vậy thì việc áp dụng hình phạt mới hiệu quả và công bằng.
Luật sư BÙI TRẦN NHẬT VI, Đoàn Luật sư TP.HCM
Nguồn: https://plo.vn/giam-hinh-phat-voi-nguoi-pham-toi-khong-vu-loi-xu-huong-tat-yeu-post903881.html
