AI đang trở thành “vật tế thần” để các công ty sa thải nhân sự

Tại Hội nghị Hạ tầng BlackRock 2026 diễn ra ở Washington DC, CEO OpenAI Sam Altman đã thẳng thắn chỉ ra một hiện trạng đang diễn ra trên toàn cầu. Ông cho rằng AI đang trở thành “vật tế thần” hoàn hảo cho các công ty muốn cắt giảm nhân sự và giải thích cho chi phí vận hành gia tăng. Bất chấp nguyên nhân thực sự là gì, hầu hết các doanh nghiệp khi sa thải nhân viên hiện nay đều đổ lỗi cho sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo, đồng thời đẩy trách nhiệm về giá điện leo thang cho các trung tâm dữ liệu.

Hiện tượng này được Altman gọi là “AI washing” (tẩy trắng bằng AI). Thực chất, nhiều công ty đã lên kế hoạch thu hẹp quy mô từ trước do bối cảnh kinh tế khó khăn, nhưng lại sử dụng vỏ bọc “tối ưu hóa bằng AI” để xoa dịu dư luận và cổ đông. Nhận định này hoàn toàn có cơ sở khi đối chiếu với các dữ liệu thực tế. Báo cáo mới nhất từ Yale Budget Lab, dựa trên số liệu của Cục Thống kê Lao động Mỹ, chỉ ra rằng từ khi ChatGPT ra mắt cuối năm 2022 cho đến cuối năm 2025, tỷ lệ chuyển đổi nghề nghiệp hay thời gian thất nghiệp trung bình vẫn chưa có sự thay đổi mang tính bước ngoặt.

Thêm vào đó, một khảo sát từ Cục Nghiên cứu Kinh tế quốc gia Mỹ đối với các lãnh đạo doanh nghiệp cũng cho ra kết quả bất ngờ. Khoảng 80% giám đốc xác nhận AI chưa thực sự tạo ra tác động rõ rệt đến năng suất lao động hay làm giảm số lượng nhân sự tại đơn vị của họ. Điều này đi ngược lại hoàn toàn với những lời đe dọa trước đó rằng AI sẽ càn quét giới văn phòng chỉ trong vòng 18 tháng.

“Chủ nghĩa tư bản phụ thuộc vào sự cân bằng quyền lực giữa lao động và vốn. Nhưng khi con người khó có thể làm việc hiệu quả hơn một GPU, tôi không nghĩ có ai biết chính xác phải làm gì tiếp theo.” Ông Sam Altman nói.

Tuy vạch trần chiêu trò của các doanh nghiệp, Sam Altman không phủ nhận việc AI đang dần đe dọa các công việc truyền thống. Ông nhấn mạnh rằng trong suốt hàng thiên niên kỷ, xã hội loài người được cấu trúc để quản lý “sự khan hiếm”. Giờ đây, chúng ta đang đối mặt với bài toán ngược lại: học cách quản lý “sự dư thừa” khi AI tiên tiến tới ngưỡng trở thành công cụ kinh tế chủ lực. Trong vài tháng qua, AI đã vượt ra khỏi ranh giới lập trình cơ bản để đảm nhận các nhiệm vụ phức tạp. Altman cảnh báo tốc độ này rất dễ gây nhiễu loạn, đặc biệt khi các tác nhân AI (AI Agent) sắp tới có thể hoạt động độc lập trong nhiều tuần như một nhân sự cấp cao thực thụ.

Sự chuyển dịch này đang định hình lại cách các công ty khởi nghiệp vận hành. Thay vì tuyển dụng ồ ạt, một thế hệ startup mới chọn cách đổ tiền vào năng lực tính toán. Điển hình như tại Ấn Độ, các mô hình công ty “không người” đang mọc lên, vận hành hoàn toàn dựa trên lệnh AI để viết code, xử lý pháp lý và chăm sóc khách hàng. Ngay cả giới tinh hoa lãnh đạo cũng không an toàn. Nhắc lại cảnh báo của đối thủ Anthropic về những cụm AI có trí tuệ ngang ngửa 50 triệu người đoạt giải Nobel, Altman dự báo đến cuối năm 2028, năng lực nhận thức tại các trung tâm dữ liệu sẽ vượt xa con người. Lúc đó, các CEO hay nhà khoa học hàng đầu sẽ không thể làm việc nếu thiếu sự giám sát của AI.

Để chuẩn bị cho tương lai này, OpenAI đang theo đuổi các siêu dự án hạ tầng, xây dựng những trung tâm dữ liệu quy mô gigawatt để biến AI thành một nguồn tài nguyên “quá rẻ để đo lường”. Ông chủ ChatGPT kỳ vọng trí tuệ nhân tạo sẽ phủ sóng toàn cầu như điện hay nước, viết lại luật chơi của nền kinh tế. Tuy nhiên, hành trình này sẽ trải qua một cuộc điều chỉnh vô cùng khắc nghiệt. Việc tự động hóa diện rộng có thể dẫn đến một thế giới giảm phát vĩnh viễn, nơi các chỉ số như GDP sụt giảm hoặc trở thành “GDP ma” gây hỗn loạn kinh tế ngắn hạn.

Thực tế thị trường lao động đã bắt đầu cảm nhận những cơn chấn động đầu tiên. Nghiên cứu của Đại học Stanford vào tháng 8/2025 cho thấy số lượng tin tuyển dụng cấp thấp đã giảm 13% kể từ cuối năm 2022. Những công việc mang tính lặp lại như thư ký, trợ lý hành chính hay chăm sóc khách hàng đang bị thu hẹp mạnh. Sự đứt gãy này dấy lên một mối lo ngại lớn cho cấu trúc nhân sự tương lai: khi cánh cửa dành cho người trẻ tích lũy kinh nghiệm bị khép lại, các doanh nghiệp sẽ lấy đâu ra đội ngũ kế cận am hiểu thực tế để thay thế cho lớp lãnh đạo cấp cao khi họ nghỉ hưu.

Theo BI